Şerh

bîçârelerin rızıklarını umulmadık yerden, belki gaybdan, belki hiçten, meselâ denizin dibindeki böceklere hiçten ve bütün yavrulara umulmadık yerlerden ve bütün hayvânlara her baharda âdeta sırf gaybdan infâklarını bilfiil tekeffül ederek bilmüşâhede vermekle; esbâbperest insânlara dahi, esbâb perdesi altında yine o veriyor diye isbât ve i’lân ettiği gibi; pek çok âyât-ı Kur’âniyye ve hadsiz şevâhid-i kevniyye, bil’ittifak herbir zîhayâtın birtek Rezzâk-ı Zülcelâl’in rahîmiyyeti ile beslendiklerini gösteriyorlar.

Evet, bir nev’i rızk isteyen ağaçlar iktidârsız ve ihtiyârsız olduklarından, onlar yerlerinde mütevekkilâne dururken rızıkları onlara koşup gelmesi ve âciz yavruların nafakaları hayret-nümûn tulumbacıklardan ağızlarına akması ve o yavrulara bir parça iktidâr ve azıcık bir ihtiyâr gelmesiyle süt kesilmesi, husûsan insân yavrularına analarının şefkatleri yardımcı verilmesi, bedâhetle isbât eder ki; helâl rızk, iktidâr ve ihtiyâr ile mütenâsiben değildir. Belki, tevekkül veren za’f ve acze nisbeten geliyor.

İsm-i Rahîm ve Rezzâk’ın cemâllerini ve vahdâniyyete şehâdetlerini tam görmek için zemîn yüzünü birden ihâta edip müşâhede edecek bir göz bulunsa, kış âhirinde erzâkları bitmek üzere olan hayvânât kàfilelerine, imdâd-ı gaybî ve ihsân-ı Rahmânî olarak nebâtâtın ellerine verilen ve ağaçların başlarına konulan ve vâlidelerin sînelerine takılan ve sırf hazîne-i gaybîyye-i rahmetten gàyet lezîz ve gàyet çok ve gàyet mütenevvi’ taâmları ve ni’metleri gönderen Rezzâk-ı Rahîm’in bu cilve-i şefkatinde ne kadar şirin bir güzellik, ne kadar tatlı bir cemâl bulunduğunu görecek ve ondan bilecek ki; birtek elmayı yapıp bir adama hakìkì bir rızk olarak mün’imâne veren, yalnız öyle bir zât yapar verir ki; mevsimleri, gece ve gündüzleri çevirir ve küre-i arzı bir sefîne-i tüccâriyye gibi gezdirerek mevsimlerin mahsûlâtlarını onunla zemîndeki muhtâç misâfirlerine getirir.”^[1]

Demek âlemde tezâhür eden bu şefkatperverâne terbiye fiili, bir Rabb-i Rahîm’i gösterir.

İkincisi: Kâinâta baktığımız zamân, maslahatkârâne bir tedbîr fiili görüyoruz. Fiil, fâilsiz olmayacağına göre; bu maslahatkârâne tedbîr fiili, hiç şübhesiz bir Müdebbir-i Hakîm’e delâlet eder. Evet, şu kâinâta nazar-ı ibretle baktığımız zamân, kâinâtta üç şeyin hükümfermâ olduğunu görürüz:

Lügat: maslahatkârâne, küre-i arz, maslahat, nisbeten, perverân, tekeffül, tevekkül, bilfiil, terbiye, gönder, hadsiz, mevsim, nisbet, şefkat, vâhid, şirin, şübhe