Şerh

1) Her şey, kànûn dâiresinde yapılıyor. Meselâ; bir çekirdekte koca incir ağacının, bir damla menide bir insânın proğramı ve şekli saklıdır. Hem kâinâttaki bütün mevcûdâtta görünen nizâm ve intizâm bir kànûna, o kànûn ise hikmet fiiline delâlet eder. Meselâ; Güneşin dönmesi, kış ve yazın ardarda gelmesi, mevsimlerin değişmesi hep hikmet fiilinin eserleridir. Bu hikmet fiili ise, bir Müdebbir-i Hakîm’i gösterir.

2) Her şeyin kànûn dâiresinde yaratılmasında, binler fayda ve maslahatlar gözetiliyor. Ya’nî hiçbir şey abes yaratılmıyor. Meselâ; Kur’ân’ın ifâdesiyle mâ-i mehîn ta’bîr edilen bir damla meniden yaratılan insânın hilkatine bak! O insânın el, ayak, baş, göz, kulak, dil gibi a’zâlarına dikkat et ki; her birinde ne kadar fâideler gözetilmiştir. Bu fâideler, saymakla ve anlatılmakla bitmez. İşte bu misâl gibi her şeyde görünen bu fayda ve maslahatlar, elbette bir Müdebbir-i Hakîm’e delâlet eder.

3) Her şey, hüsn-i san’atta yaratılıyor. Ya’nî her şey, en güzel bir şekilde yaratılmış antika birer san’at eseridir. Meselâ; hüsn-i takvîmde yaratılan insâna ve o insânın a’zâlarına bak! Ne kadar dengeli ve mütenâsib bir sûrette yaratılmıştır.

Hulâsâ: Her şeyi kànûn dâiresinde idâre etmek, her şeyde fayda ve maslahatları gözetmek ve her şeyi san’atlı olarak vücûda getirmek fiilleri, elbette bir Müdebbir-i Hakîm’in vücûduna delâlet eder.

Üçüncüsü: Kâinâta baktığımız zamân muhabbetdârâne bir taltîf fiili görüyoruz. Fiil, fâilsiz olmayacağına göre; bu muhabbetdârâne taltîf fiili, hiç şübhesiz Vedûd ismiyle müsemmâ bir Zât’ın vücûb-i vücûduna delâlet eder.

Evet, bu kâinâta bakıp görüyoruz ki; her bahar mevsiminde dört yüz bin çeşit nebâtât ve hayvânât tâifelerinden mürekkeb bir ordu silâhaltına alınıyor, vazîfe başına getiriliyor. O ordunun efrâdının her birisine lâyık erzâkı, elbisesi ve silâhı veriliyor. Her birine âit ayrı ayrı sofralar seriliyor. O sofralarda hadsiz ni’metler ihsân ve ikrâm ediliyor. Hadsiz otlara, ağaçlara, hayvânlara, insânlara, bâhusûs hayvânî ve insânî yavrulara lâyık ziyâfetler veriliyor. Her bir mevcûd, neye muhtâç ise, daha istemeden bütün ihtiyâçları yerine getiriliyor. Meselâ; insânın güneşe, havaya, suya, toprağa ihtiyâcı vardır. Daha insân yaratılmadan evvel bütün bu unsûrlar, bu memleketin Pâdişâh-ı Zîkeremi tarafından inâyet eseri olarak yaratılmıştır. Hem insânın göz, kulak, dil, akıl, kalb gibi maddî ve ma’nevî cihâzâta

Lügat: maslahat, memleket, muhabbet, elbette, antika, dikkat, hadsiz, hikmet, hilkat, mevsim, fâide, simin, şekil, şübhe, âdiş