Şerh

         “Kànûnu tatbîk edenler evvelâ kendilerine tatbîk ettikten sonra başkasına tatbîk edebilirler. Siz kendinize tatbîk etmediğiniz bir düstûru başkasına tatbîk etmekle, herkesten evvel siz düstûrunuzu, kànûnunuzu kırıyorsunuz ve karşı geliyorsunuz. Çünkü bu müsâvât-ı mutlâka kànûnunun bana tatbîkini istiyorsunuz. Ben de derim: Ne vakit bir nefer, bir müşîrin makàm-ı içtimâîsine çıkarsa ve milletin o müşîre karşı gösterdikleri hürmet ve teveccühe iştirâk ederse ve onun gibi o teveccüh ve hürmete mazhar olursa veyâhut o müşîr, o nefer gibi Âdileşirse ve o neferin sönük vaz’ıyyetini alırsa ve o müşîrin vazîfe hâricinde hiçbir ehemmiyyeti kalmazsa.. Hem eğer, en zekî ve bir ordunun muzafferiyyetine sebebiyyet veren bir erkân-ı harb reisi, en aptal bir neferle teveccüh-ü âmmede ve hürmet ve muhabbette müsâvâta girerse; o vakit sizin bu müsâvât kànûnunuz hükmünce bana şöyle diyebilirsiniz: “Kendine hoca deme! Hürmeti kabûl etme! Fazîletini inkâr et! Hizmetçine hizmet et! Dilencilere arkadaş ol!”^[1]      

  Demek âlemde müsâvât-ı mutlâk olamaz. Hukùkta müsâvât vardır. Ancak fazîlette müsâvât olamaz. Zîrâ cemâdât mertebesinden ta îmân mertebesine kadar fazîlet noktasında hadsiz dereceler mevcûddur. Bütün mevcûdâtı, fazîlet noktasında bir etmek ise, mümkün değildir.

Hem fazîlet noktasında insânın her anı dahi bir değildir. İnsân, yirmi dört saatlik hayâtında bütün bu mertebelerden geçiyor. İnsân, ba’zen câmid gibi oluyor. Hiçbir şey düşünemiyor. Ba’zen nebâtiyyet mertebesinde bulunuyor. Sâdece mi’desini düşünüyor. Ba’zen hayvân gibi sâdece şehvet ve gadab kuvvelerini tatmîn etmeye çalışıyor. Ba’zen insâniyet mertebesine çıkar. Aklıyla “Bu âlem ve insân nedir? Nereden geliyor? Nereye gidiyorlar? Neden durmuyorlar?” Suâllerine cevâb bulur. Aklıyla âlem-i imkânı keşfeder. Ba’zen de îmân mertebesine çıkar. Kalbiyle âlem-i vücûbu keşfeder. Kâinâtta tecellî eden esmâ ve sıfat-ı İlâhiyyeye mazhar olur. Cemâl-i bâ kemâl-i İlâhî’yi kalben seyreder. Bu da Cenâb-ı Hakk’ın esmâsının tecelliyyâtındandır. Müellif (ra), bu konuda şöyle buyuruyor:

“İnsânın vücûdunda birkaç dâire vardır. Çünkü hem nebâtîdir, hem hayvânîdir, hem insânîdir, hem îmânî. Tezkiye muâmelesi ba’zen tabaka-i îmâniyyede olur. Sonra tabaka-i nebâtiyyeye iner. Ba’zen da yirmidört saat zarfında her dört tabakada

Lügat: muhabbet, teveccüh, mertebe, tezkiye, hadsiz, hizmet, millet, şehvet, imkân, inkâr