Şerh

Müellif (ra), müsâvât mes’elesini îzâh ediyor:

         “Müsâvât ise, fazîlet ve şerefde değildir; hukùkdadır. Hukùkda ise, şah ve gedâ birdir. Acabâ bir şerîat “Karıncaya bilerek ayak basmayınız...” dese, ta’zîbinden men’ etse, nasıl Benî Âdemin hukùkunu ihmâl eder? Kellâ... Biz imtisâl etmedik.”^[1]        

         “Nev’-i beşerin fıtratı ve sırr-ı hikmeti, müsâvât-ı mutlâka kànûnuna zıddır.”^[2]

         “Hayât-ı içtimâiyye-i beşeriyyede bir çığır açan, eğer kâinâttaki kànûn-i fıtrata muvâfık hareket etmezse; hayırlı işlerde ve terakkìde muvaffâk olamaz. Bütün hareketi şer ve tahrîb hesâbına geçer. Mâdem kànûn-i fıtrata tatbîk-i harekete mecbûriyyet var; elbette fıtrat-ı beşeriyyeyi değiştirmek ve nev’-i beşerin hilkatindeki hikmet-i esâsiyeyi kaldırmakla, mutlâk müsâvât kànûnu tatbîk edilebilir. Evet, ben, neseben ve hayâtça avam tabakasındanım. Ve meşreben ve fikren “müsâvât-ı hukùk” mesleğini kabûl edenlerdenim. Ve şefkaten ve İslâmiyyetten gelen sırr-ı adâlet ile burjuva denilen tabaka-i havassın istibdâd ve tahakkümlerine karşı eskiden beri muhâlefetle çalışanlardanım. Onun için bütün kuvvetimle adâlet-i tâmme lehinde, zulüm ve tagallübün ve tahakküm ve istibdâdın aleyhindeyim.

Fakat nev’-i beşerin fıtratı ve sırr-ı hikmeti, müsâvât-ı mutlâka kànûnuna zıddır. Çünkü Fâtır-ı Hakîm, kemâl-i kudret ve hikmetini göstermek için, az bir şeyden çok mahsûlât aldırır ve bir sahîfede çok kitâbları yazdırır ve birşey ile çok vazîfeleri yaptırdığı gibi, beşer nev’i ile de binler nev’in vazîfelerini gördürür.

         İşte o sırr-ı azîmdendir ki: Cenâb-ı Hak, insân nev’ini binler nev’ileri sünbül verecek ve hayvânâtın sâir binler nev’ileri kadar tabakàt gösterecek bir fıtratta yaratmıştır. Sâir hayvânât gibi kuvâlarına, latîfelerine, duygularına hadd konulmamış; serbest bırakıp hadsiz makàmâtta gezecek isti’dâd verdiğinden, bir nev’ iken binler nev’ hükmüne geçtiği içindir ki, arzın hâlifesi ve kâinâtın netîcesi ve zîhayâtın sultânı hükmüne geçmiştir.

         İşte nev-i insânın tenevvü’ünün en mühim mâyesi ve zenbereği; müsâbaka ile hakìkì îmânlı fazîlettir. Fazîleti kaldırmak, mâhiyyet-i beşeriyyenin tebdîliyle, aklın söndürülmesiyle, kalbin öldürülmesiyle, rûhun mahvedilmesiyle olabilir.”^[3]

Lügat: tagallüb, tahakküm, burjuva, elbette, hareket, lehinde, neseben, serbest, udre(t), fikren, hadsiz, hikmet, hilkat, meşreb, şefkat, âmiyy, âsiye