İkinci Suâlinizin Cevâbı: Sûre-i Bakara 164. âyeti ve İsm-i A‘zam hássası bulunan,

اِنَّ ف۪ي خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافِ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّت۪ي تَجْر۪ي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِنْ مَٓاءٍ فَاَحْيَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ ف۪يهَا مِنْ كُلِّ دَٓابَّةٍۖ وَتَصْر۪يفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَٓاءِ وَالْاَرْضِ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

âyetinin; “Yıldızlarla süslenmiş direksiz semâvâtın ve dağlar, denizler ve sâir nebâtlarla tanınmış Arz’ın yaratılmasında ve gece ile gündüzün biribirini ta‘kíb ve aydınlık ve karanlığın artıp eksilmesinde ve insânların kendilerini ve eşyâlarını yükleyip fâidelenmek için gemilerin denizlerde yüzmelerinde ve zemîn kuruduktan sonra, Elláh’ın semâdan yağmuru indirip Arz’ı nebâtât­la diriltmesinde ve o Arz’da her çeşit hayvânı yayıp biribirlerinden ayrılmasında ve rüzgârları her taraftan estirmesinde ve semâ ile Arz arasında bulutların emir ve hükmü ile gitmesinde, akılları tam, fikirleri işlek ve gözleri görenler için Elláh’ın san‘at ve hik­met ve kudretine alâmetler ve ibretler vardır” şu kısacık tefsîri, suâlinizin nereden geldiğini gösterdiği gibi; álem-i ekber, Elláh’ın san‘atlarını teşhîr ettiği kâinâttır. Álem-i asgar, insândır. Álem-i ekberdeki İlâhî san‘atlı mahlûkátın yaratılmaları abes değildir, hikmetlidir, ma‘nâlıdır. Hikmetli ve ma‘nâlı olan şeylere “kitâb” deniliyor. Bu münâsebetle, bir kaç suâl ve cevâb:

Suâl:  Bu kitâbı, Hálık-ı álem, yarattıkları içinde kimler okusunlar diye yapmış?

Lügat: udre(t), alâmet, hikmet, rüzgâr, fâide, işlek