وَهُوَ الَّذ۪ى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِۜ وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ۟

âyet-i kerîmesinde zikredilen الْخَلْقَ (mahlûk) kelimesiyle; bütün âsâr-ı İlâhiyyeyi enzár-ı beşere arz eder. Hem bu âsâr üzerinde ibdâ‘ ve iáde gibi ef‘ál-i Rabbâniyyeyi basteder. Daha sonra, bütün bu âsâr ve ef‘áli, âyetin fezlekesi olan  وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ۟ cümlesinde geçen Azîz ve Hakîm isimlerine dayandırır. Ya‘nî, bu iki ismi, o âsâr ve ef‘álden istihrâc eder. Demek, bütün bu âsâr ve ef‘álin menbaı, Azîz ve Hakîm isimleridir.

Hem mahlûkát üzerinde müşâhede edilen ibdâ‘ ve iáde fiilleriyle Mübdi’ (مُبْدِئٌ) ve Muíd (مُعِيدٌ) isimleriyle müsemmâ bir Zât’ın vücûb-i vücûd ve vahdetini nazara verir. Bununla, tevhîdi isbât eder. Bu álemde bu kadar hadsiz ibdâ’ ve iáde fiillerini gösteren bir Zât, elbette haşir sabâhında bütün mahlûkátı tekrâr iáde etmeye kadirdir. İşte, bu âyet-i kerîme, يُع۪يدُهُ kelimesiyle, haşir sabâhında mahlûkátın iádelerini sarâhaten nazara verir. Bununla da, haşir hakíkatini isbât eder. Böylece, Kur’ân, tevhîd ve haşir gibi makásıd-ı  asliyye-i Kur’âniyyeyi isbât eder.

ON YEDİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân-ı Azímü’ş-şân’ın ádetidir ki; ba‘zan tekvînî kánûnları, ya‘nî kâinâttaki şerîat-ı fıtrıyye denilen kánûnları zikreder. Sonra o tekvînî kánûnlar üzerine teklîfî kánûnları binâ eder. Ba‘zan da, evvelâ teklîfî kánûnları zikreder, sonra onu takviye için tekvînî kánûnlardan bahseder.

İşte, Kur’ân, tefsîrini yaptığımız Rûm Sûresinin فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ  âyet-i kerîmesiyle, evvelâ teklîfi nazara verdi. Daha sonra gelen âyet-i kerîmelerle, tekvîni onun üzerine binâ ederek tevhîd ve haşir hakíkatlerinin isbâtına gitti. Ta‘bîr-i diğerle, teklîfi, tekvîn ile takviye etti. Bu sûrenin 30. âyet-i kerîmesi ile tekrâr tekvîni teklîfe bağladı. Şöyle ki:

فَاَقِمْ وَجْهَكَ لِلدّ۪ينِ حَن۪يفًاۜ فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّت۪ى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَاۜ 

Lügat: elbette, fezleke, takviye, hadsiz, kelime, sinin