mâyı zikreder. Sonra o isme istinâd eden ef‘áli beyân eder. Meselâ; Yâsîn Sûresi’nin başında evvelâ, تَنْز۪يلَ الْعَز۪يزِ الرَّح۪يمِ “Bu Kur’ân-ı Kerîm, Azîz (cümle mahlûkát üzerine gálib) ve Rahîm (kullarına in‘ám ü ihsânla muttasıf) olan Elláhu Teálâ tarafından inzâl olunmuştur” [611] âyetiyle, Azîz ve Rahîm isimlerini zikretmiştir. Bütün Sûre, bu Azîz ve Rahîm isimlerine dayanır ki; sûrede zikredilen eski akvâmın helâkini, Cehennem’deki küffârın hâlini ve onların ta‘zîbini anlatan âyetler, Azîz ismine dayanır. Ehl-i îmânın dünyevî ve uhrevî necâtlarını ve niam-ı İlâhiyyeye mazhariyyetlerini anlatan âyetler ise, Rahîm ismine istinâd eder.

Kur’ân, ba‘zan da evvelâ ef‘áli serd eder. Sonunda o ef‘áli, esmâ-i İlâhiyye içinde toplar. İşte, Rûm Sûresi’nde geçen mezkûr âyet-i kerîmelerde, evvelâ ef‘ál-i İlâhiyyeyi serd etti. Daha sonra bütün o ef‘áli,وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يم  "Azîz” ve “Hakîm” isimleri içinde toplayıp fezleke etti. Bütün bu ef‘ál-i İlâhiyyenin kaynağı, Azîz ve Hakim isimleri olduğunu gösterdi. Bununla ifâde eder ki, haşri getirecek Zât, şu gördüğünüz ef‘áli yapan Azîz ve Hakîm’dir. Azîz’dir, haşri getirmeye kádirdir. Hakim’dir, abes iş yapmaz.

Hem Kur’ân;

وَهُوَ الَّذ۪ى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِۜ وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ۟

âyet-i kerîmesinde zikredilen الْخَلْقَ kelimesiyle; evvelâ bütün âsâr-ı İlâhiyyeyi gözler önüne serer. Sonra bu âsâr üzerinde ibdâ‘ ve iáde gibi ef‘ál-i Rabbâniyyeyi zikreder. Netîcede, bu ef‘áli, menba‘ ve matla‘ları olan Azîz ve Hakîm isimleri içinde toplar. Ya‘nî, âyet-i kerîmenin ifâde ettiği ma‘nânın zımnında ne kadar ef‘ál ve icrâât-ı Rabbâniyye varsa, hepsini getirip fezlekede, ya‘nî Azîz ve Hakîm isimleri içinde derc eder. Bununla berâber, “Esmâ ve sıfât-ı İlâhiyye biri birisiz olmaz” káidesince, sâir esmâ ve sıfât-ı İlâhiyye, bu ibdâ‘ ve iáde fiillerinde tebeí olarak görünür. Evet, mahlûkátın vücûd bulması, “ilim, irâde, kudret” gibi

Lügat: cehennem, ariyyet, dünyevî, fezleke, udre(t), kelime, mezkûr, uhrevî, lâkin