Demek, “Dokuz Álî Makám”ın tereşşüh ettiği âyet-i kerîmelerde, Cenâb-ı Hakk’ın “Hakîm” isminin üç ma‘nâsı mevcûd olmakla berâber, her bir âyette bir ma‘nâ daha záhir ve hâkim, diğer ma‘nâlar ise tebeí olarak görünür. 

Hulâsa: Cenâb-ı Hak, Azîz’dir. Kâinât emirber nefer gibi O’nun emrine itáat eder. Hakîm’dir. Kánûn dâiresinde fâideli ve san‘atlı iş yapar, abes iş yapmaz. Hâl böyleyken, insânlardan bir kısmı bu dünyâda o Azîz ve Hakîm olan şu kâinâtın Sáhib ve Mutasarrıf’ına itáat eder. Ekseriyyeti itáat etmez. Bu ise, o Zât’ın izzetine ters düşer. Bütün ömrü boyunca Cenâb-ı Hakk’ın emrine emirber bir nefer gibi itáat eden bir mevcûdun sonu ölümle yokluk olsa, abesiyyet olur. Hâlbuki, Cenâb-ı Hak, abesiyyetten münezzehtir. O Zât, bu dünyâda emrine itáat edenle etmeyeni ayırmadı. Kendisine itáat etmeyenleri Azîz isminin muktezásı olarak cezâlandırmadı. Kezâ, kendisine itáat edenleri de Hakîm isminin muktezásı olarak mükâfâtlandırmadı. Demek, bu iki ismin tecellîsi tekvînen ve teklîfen bu dünyâya münhasır değildir. Bu iki ismin tam ma‘nâsıyla tecellî edeceği başka bir memleket vardır. O memleket ise, âhirettir. O hâlde, Azîz ve Hakim isimleri haşri ister. “Dokuz Álî Makám”ın tereşşüh ettiği âyet-i kerîmeler, izzet ve hikmet kapısından Azîz ve Hakîm isimlerini isbât eder. Netîcede, bu isimler üzerine haşri binâ eder.

KUR’ÂN’IN VECH-İ İ‘CÂZINI İSBÂT EDEN BA‘ZI USÛL VE

ÜSLÛBLARLA ÂYET-İ KERÎMENİN TEFSÎRİ

وَهُوَ الَّذ۪ى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِۜ وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ

“O Hálık-ı Zü’l-Celâl, mahlûkátı bidâyeten yaratır. Sonra onları haşir sabâhında tekrâr iáde eder. Bu, O’na gáyet kolaydır. Göklerde ve yerde tecelliyyâtı görünen en yüksek vasıf ve şe’nler, en yüce sıfatlar ve en güzel isimler yalnız ve yalnız o Zât-ı Akdes’e mahsústur. O Azîz’dir) emrinde gálibdir. (Hakîm’dir) Her şeyi kánûn dâiresinde fâide ve maslahatlara riáyet ederek san‘atlı yaratır.” [596]

Lügat: bidâyeten, maslahat, memleket, bidâyet, emirber, seriyye, ekseri, hikmet, seriyy, âhiret, fâide, âhire