sabâhleyin yeniden hayâta döndürür. Birden bire berkı gösterir. Bulutlardan yağmuru yağdırır. O yağmur vâsıtasıyla ölmüş ve kurumuş olan koca Arz’ı ihyâ eder. Semâ ve Arz’ı bir emirle îcâd eder ve semâ ve Arz O’nun emriyle káim olurlar. Semâvât ve Arz’da olan her şey O’nun mülkü, O’nun halkı, O’nun ábididir. Her şey O’nun emrine itáat eder. Bütün bu ef‘ál ile izzetini gösterir. İşte, álemdeki bu nev‘í tasarrufâtı, O’nun nihâyetsiz kudretine delâlet ve şehâdet eder. Demek, O, Azîz’dir. Cümle mevcûdât zelîldir. O’nun emrine münkád ve müsahhardır.

Hem şu kâinâtın sáhib ve mutasarrıfı, Hakîm’dir. Hakîm ismi, tek başına geldiğinde Hâkim ve Hakem isimlerinin ma‘nâlarını da ihtivâ eder. Bu durumda, Hakîm isminin üç ma‘nâsı vardır:

Birincisi: Kánûn koyandır. “Hâkim” ismi buna bakar.

İkincisi: Kánûn netîcesinde her şeyde fâide ve maslahat gözetendir. “Hakîm” ismi buna bakar.

Üçüncüsü: Her şeyi hüsn-i sa‘natta yaratandır. “Hakem” ismi buna bakar.

Hakîm isminin bu üç ma‘nâsı, “Dokuz Álî Makám”ın tereşşüh ettiği âyet-i kerîmelerinde tezáhür etmekle berâber, her bir âyette bu üç ma‘nâdan bir tânesi asıl, diğerleri tebeí olarak görünür. Şöyle ki:

“Birinci Makám-ı Álî” olan “Makám-ı Mevcûdiyyet-i İlâhiyye”nin tereşşüh ettiği

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ ۞ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ

âyet-i kerîmesinde ifâde edilen, insânların geceye kavuşmaları ve sabâha çıkmaları ve gece ve gündüzün halk ve tedbîri fiillerinde, Hakîm isminin bu üç ma‘nâsı tezáhür etmekle berâber, “kánûn dâiresinde iş gören” ma‘nâsı daha záhirdir.

“İkinci Makám-ı Álî” olan “Makám-ı Sıfât-ı İlâhiyye”nin tereşşüh ettiği

يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيىِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟

Lügat: tasarrufât, maslahat, tasarruf, udre(t), birinc, fâide