yaratan, ikinci def‘a yaratmaya güç yetiremez mi? [583] Göklerde ve yerde tezáhür eden en yüce sıfatlar, en üstün meseller de sâdece O’na áiddir. O Azîz’dir. İzzet ve şeref, güç ve kudret sâdece O’na mahsústur. Mümkin olan varlıkla­rı ilk def‘a yaratmaktan ve sonra diriltmekten áciz değildir. O Hakîm’dir. Hikmet sáhibi sâdece O’dur. Her yaptığı iş, kánûn dâhılinde, hüsn-i san‘atta ve fâidelidir.

Cenâb-ı Hak, bu âyet-i kerîmede, mevcûdâtın hîç yoktan yaratılmalarını, öldükten sora tekrâr yaratılmalarına delîl olarak göstermektedir. Böylece, şâhidi (gözle görüleni), gáibe (görülmeyene) delîl olarak getirmektedir. Daha sonra bunu, وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ “Ve bu, O’na gáyet kolaydır” cümlesi ile te’kîd etmektedir.

Kur’ân, mezkûr dokuz makámı ifâde eden mezkûr âyet-i kerîmelerde evvelâ tevhîdi isbât etti. Daha sonra, haşr-i cismânîyi onun üzerine binâ etti. Bu âyet-i kerîme ile de, mezkûr dokuz makámı ma‘nâ i‘tibâriyle hulâsa etti. Şöyle ki: وَهُوَ الَّذ۪ى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُ cümlesi ifâde eder ki:

“ ‘Birinci Makám-ı Álî’ olan ‘Makám-ı Sıfât-ı Selbiyye’nin, bâ-husús ‘vücûd’ sıfatının muktezásıyla ve ‘Mevcûd’ ve ‘Vâcibü’l-Vücûd’ isimlerinin  tecellîsiyle bu kâinâtı ademden vücûda getiren, ya‘nî Álem-i Gayb’dan Álem-i Şehâdet’e, dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkaran ve kâinâtı tebeddül ve tegayyüre tâbi‘ tutan; elbette sizi ve bütün kâinâtı tekrâr iáde edecek, haşir meydânında bütün mahlûkátı toplayıp herkesin hesâbını görecektir.”

“ ‘İkinci Makám-ı Álî’ olan ‘Makám-ı Sıfât-ı Sübûtiyye’nin,  bâ-husús ‘hayât’ sıfatının muktezásıyla ve ‘Hayy’ ve ‘Muhyî’ isimlerinin  tecellîsiyle ölüden diriyi, diriden ölüyü çıkaran ve kışın ölmüş olan küre-i Arz’ı her bahâr mevsiminde ihyâ eden; elbette sizi ve bütün kâinâtı tekrâr iáde edecek, haşir meydânında bütün mahlûkátı toplayıp herkesin hesâbını görecektir.”

“ ‘Üçüncü Makám-ı Álî’ olan ‘Makám-ı Ekser-i Esmâ’nın muktezásıyla, bâ-husús ‘Hak’ isminin tecellîsiyle sizi ilk olarak topraktan yaratıp yeryüzünde haşir ve

Lügat: küre-i arz, tebeddül, tegayyür, elbette, udre(t), birinc, hikmet, mevsim, mezkûr, fâide, simin, vâcib