Hem o Ádil-i Mutlak,  başta insân olmak üzere nebâtât ve hayvânâtın hayâtlarının devâm edebilmesi için ne gerekiyorsa, bütün levâzımâtını ve cihâzâtını veriyor. Meselâ, insân için el, ayak, göz, kulak, dil, akıl ve kalb gibi cihâzât  gerekiyor. Zîrâ, kábiliyyeti bunları istiyor. Bütün bunları Ádil ismiyle veriyor. Hem meselâ; hayvâna ağzı ile yemek kábiliyyeti verilmiş, eliyle yemiyor. Bu, adâletin müsbet kısmıdır.

Şimdi kâinâtta tecellî eden adâlet fiilini isbât eden bu ikinci delîli, biraz daha îzáh edeceğiz:

 Cenâb-ı Hak,  “Ádil” isminin tecellîsi ile her şeye bir súret vermiş. O súrete bir ölçü koymuş. O ölçü içerisinde bekásına lâzım levâzımâtı veriyor. Meselâ: İnsânı belli bir ölçü içerisinde yaratmış, beká-i şahsí ve beká-i nev‘í için ne lâzımsa ona vermiştir. Beká-i şahsí için yemek, içmek, mesken, havâyı teneffüs etmek, istirâhat etmek gibi levâzımât-ı esâsiyyeyi ihsân etmiştir. Beká-i nev‘í için de tenâsülü ikrâm etmiştir. Bu maksadın husúlü için de evvelâ; onları dişi ve erkek olarak yaratmış, imtizâc edebilmeleri için aralarında ülfet ve muhabbeti tesbît etmiş, nikâhı meşrû‘ kılmış, neslin devâmı için de peşîn bir mükâfât olarak nikâhta bir lezzet nasíb etmiştir. Bu tenâsül kánûnu, insân áleminde cereyân ettiği gibi; hayvânât ve nebâtât áleminde de kendilerine mahsús bir tarzda fıtrî olarak cereyân etmektedir. Aynı kánûn, semâvât ve Arz için de geçerlidir. Zîrâ, küre-i Arz dişi, semâvât ise erkek mesâbesindedir. Semâdan gelen yağmur ile toprak birleşir. Netîcede izn-i İlâhî ile meválîd-i selâse denilen “maádin, nebâtât ve hayvânât” vücûda gelir. Ádetâ, semâvât ve Arz beyninde ma‘nevî bir nikâh hâdisesi gibi bir hâl vardır.

Bu álemde tezáhür eden müsbet adâlet-i İlâhiyyenin üçüncü delîli: İsti‘dâd lisâniyle, ihtiyâc-ı fıtrî lisâniyle, ıztırâr lisâniyle suâl edilen ve istenilen her şeye dâimî cevâb vermektir. Cenâb-ı Hak, bu álemde her şeye bir isti‘dâd ve kábiliyyet vermiştir. Her şeyin isti‘dâd ve kábiliyyeti de ayrı ayrıdır. O ayrı ayrı isti‘dâd ve kábiliyyetlere göre de ayrı ayrı ihtiyâclar hâsıl olmuş ve o ihtiyâclar rahmet ve adâlet-i İlâhiyye tarafından îfâ edilmiştir. Şimdi, bu üç nev‘ duáyı îzáh etmeye çalışacağız:

Birinci nev‘ duá: İsti‘dâd lisânıyla bütün tohumlar, çekirdekler, nutfeler ve yumurtaların yaptıkları duádır. Meselâ; Cenâb-ı Hak, bir çekirdeğe ağaç olma

Lügat: küre-i arz, muhabbet, teneffüs, cereyân, birinc, hâdise, hâdis, nikâh