şacak, bir Kıyâmet’i koparacak. Ve bi’l-hássa zemînin yüzünde nebâtî ve hayvânî dört yüz bin táifenin tevellüdât ve vefiyyâtça ve iáşe ve yaşayışça rahîmâne müvâzeneleri; ziyâ Güneş’i gösterdiği gibi, bir tek Zât-ı Adl ü Rahîm’i gösteriyor. Ve bi’l-hássa o hadsiz milletlerin hadsiz efrâdından bir tek ferdin a‘zásı, cihâzâtı, duyguları o derece hassâs bir mîzânla biribiriyle münâsebetdâr ve müvâzenettedir ki; o tenâsüb, o müvâzene, bedâhet derecesinde bir Sáni-ı Adl ü Hakîm’i gösteriyor. Ve bi’l-hássa her ferd-i hayvânînin bedenindeki hüceyrâtın ve kan mecrâlarının ve kandaki küreyvâtın ve o küreyvâttaki zerrelerin o derece ince ve hassâs ve hárika müvâzeneleri var, bi’l-bedâhe isbât eder ki: Her şeyin dizgini elinde ve her şeyin anahtarı yanında ve bir şey bir şeye mâni‘ olmuyor; umûm eşyâyı bir tek şey gibi kolayca idâre eden bir tek Hálık-ı Adl ü Hakîm’in mîzânıyla, kánûnuyla, nizámıyla terbiye ve idâre oluyor.

“Haşrin mahkeme-i kübrâsında mîzân-ı azím-i adâletinde cinn ve insin müvâzene-i a‘mâllerini istib‘ád edip inanmayan, bu dünyâda gözüyle gördüğü bu müvâzene-i ekbere dikkat etse, elbette istib‘ádı kalmaz.” [571]

Demek, her mevcûda, bâ-husús her insâna mahsús ölçülerle vücûd vermek, súret giydirmek ve a‘zálarını yerli yerince yerleştirmek, nihâyetsiz bir adâleti gösterir. Bu adâlet fiili ise, Ádil ismiyle müsemmâ bir Zât’ın vücûb-i vücûd ve vahdetine şehâdet eder.

Bu álemde tezáhür eden müsbet adâlet-i İlâhiyyenin ikinci delîli: Her hak sáhibine isti‘dâdı nisbetinde hakkını vermek, ya‘nî vücûdunun bütün levâzımâtını, bekásının bütün cihâzâtını en münâsib bir tarzda ona ihsân etmektir. Meselâ; bir incir çekirdeğinde, incir ağacı olmak kábiliyyeti vardır. Bir çiçeğin tohumunda çiçek olmak kábiliyyeti vardır. Bir insânın menisi içinde ise bir insân olmak kábiliyyeti mevcûddur. Bu kábiliyyetler, orada saklıdır.  Cenâb-ı Hak, Ádil’dir. Ya‘nî, her hak sáhibine hakkını verir. Bu kábiliyyeti verdiği gibi, o kábiliyyetin hakkını da verir. Çekirdeği toprağa attığımızda su, harâret ve havâ ile imtizâc edince, o çekirdek izn-i İlâhî ile birden gelişir. O kábiliyyet inkişâf eder ve kocaman bir ağaç olur. İnsânın menisi insân olur, sığır olmaz. Sığırın menisi de insân olmaz. Kábiliyyeti ne ise o olur. Demek, Ádil-i Mutlak, her bir tohumun, çekirdeğin, yumurtanın ve nutfenin içine o şeyin programını derc etmiş; şekil ve kábiliyyeti ne ise ona göre onu geliştiriyor.

Lügat: tevellüd, elbette, mahkeme, program, terbiye, dikkat, hadsiz, millet, nisbet, şekil