hayâtları ne kadar zahmet ve ölümleri ne kadar rahmet olduğu anlaşılır.” [566]

Hem meselâ; yaz mevsiminde her nev‘í sebze ve meyveler, hazîne-i rahmetten gönderiliyor. Eğer bu sene için takdîr edilen sebze ve meyveler tükenmezse ve záhirî menba‘ları olan bostânlar ve bahçeler güz ve kış mevsimlerinde vefât etmezse, mukadder olan gelecek sebze ve meyvelere yer verilmemiş olur, bu da onların hakkına bir tecâvüz hükmüne geçer. Ancak, böyle bir hâl, álemde cereyân etmiyor. İzn-i İlâhî ile bir táife geliyor, onlardan maksúd gáyeler elde edildikten sonra, onlar götürülüp yeni geleceklere yer açılıyor. Üstâd Bedîuzzamân (ra) Hazretleri, Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr” eserlerinde zî-hayâtların tevellüdât ve vefiyyâtlarında görünen mîzân, müvâzene ve intizám fiillerini şöyle îzáh etmektedir:

“Hem hey’et-i mecmûa cihetinde, her güzde ve her bahârda büyük bir álem vefât eder ve tâze bir álem vücûda gelir. Ve o vefât ve hudûs, o kadar muntazam cereyân ediyor ve o vefât ve hudûsta gáyet intizám ve mîzânla o kadar nev‘ílerin vefiyyâtları ve hudûsları oluyor ki; gûyâ dünyâ öyle bir misâfirhánedir ki, zî-hayât kâinâtlar ona misâfir olurlar ve seyyâh álemler ve seyyâr dünyâlar ona gelirler, vazífelerini görürler, giderler. İşte, bu dünyâda böyle hayâtdâr dünyâları ve vazífedâr kâinâtları kemâl-i ilim ve hikmet ve mîzânla ve müvâzene ve intizám ve nizámla ihdâs ve îcâd edip Rabbânî maksadlarda ve İlâhî gáyelerde ve Rahmânî hizmetlerde kadîrâne isti‘mâl ve rahîmâne istihdâm eden bir Zât-ı Zü’l-Celâl’in vücûb-i vücûdu ve hadsiz kudreti ve nihâyetsiz hikmeti, bi’l-bedâhe Güneş gibi, akıllara görünüyor.” [567]

“Bütün vefiyyât-ı hayvâniyye ve insâniyye ise; terhísáttır. Vazífe-i hayâtını bitirenler, bu dâr-ı fânîden, ma‘nen mesrûrâne, dağdağasız diğer bir áleme giderler. Tâ, yeni vazífedârlara yer açılsın, gelip çalışsınlar. Bütün tevellüdât-ı hayvâniyye ve insâniyye ise; ahz-ı askere, silâh altına, vazífe başına gelmektir” [568] 

Evet, kâinâtta ásí cin ve ins ve bir kısım hayvânlar dışında, hîç bir mahlûk başkasının hakkına tecâvüz etmiyor, ettirilmiyor. Cenâb-ı Hak, şu álemde her şeye bir mîzân koymuş, ölüm ile hayât, kış ile yaz, gece ile gündüz ádetâ bir terâzînin iki kefesi gibi müvâzenededir. Yaz mevsiminde gündüzler, kış mevsiminde

Lügat: mukadder, muntazam, tevellüd, cereyân, dağdağa, udre(t), gönder, götürü, hadsiz, hikmet, hizmet, mevsim, simin