cûdâtı istîlâ edecekti. Meselâ: Kavak ağacını umûm zemînde halk eden ve tedbîrini gören bir kuvvet, hîç mümkün müdür ki; onun yanında ve efrâdı içinde yayılmış ve karışmış olan ceviz ve elma ve zerdâli misillü ağaçların kavağa bitişik olan cüz’î ferdlerini, o kavak nev‘ıni tamâmen, birden zabteden küllî kuvveti altına ve tedbîri içine almasın ve istîlâ etmesin ve başka kuvvetlere kaptırsın. Evet, her bir nev‘í mahlûkátta, belki her bir ferdde tasarruf eden öyle bir kuvvet ve kudret hissediliyor ki, bütün kâinâtı istîlâ ve bütün eşyâyı zabt ve bütün mevcûdâtı hükmü altına alabilir bir mâhiyyette görünüyor. Elbette, böyle bir kuvvet, iştirâki hîç bir cihette kabûl edemez, şirke meydân vermez.” [564]

“Hayvânâttan olsun nebâtâttan olsun, tevellüd ile tenâsül şümûlüne dâhıl olan her ferd, vech-i Arz’ı istîlâ ve tasallut etmek niyyetindedir ki; Arz’ı kendisine ve zürriyyetine hás ve hális bir mescid yapmakla, Fâtır-ı Hakîm’in esmâ-i hüsnâsını izhâr ile Hálık’ına gayr-ı mütenâhî bir ibâdette bulunsun.

“Evet, kuşların, balıkların, karıncaların yumurtalarında, eşcâr ve sebzevâtın semerâtında ve o semerâtın tohumlarındaki ifrât derecesini bulan kesret, o vaz‘ıyyeti tenvîr eder. Lâkin, Álem-i Şehâdet’in darlığına ve müstakbel ibâdetlerin Allâmü’l-Guyûb’un ilminde mevcûd olduğuna binâen, niyyetten fiile henüz çıkmayan onların ibâdetleri kabûl edilmiştir.” [565]

Şimdi, insân nev‘ıni ele alalım. Şâyet her insâna bu dünyâda ebediyyet verilseydi, doğumlar devâm edip ölüm hîç olmasaydı; sonradan gelenlere yer kalmayacağından, hayât çekilmez, insânlık álemi perîşân olacaktı. Hâlbuki, o Ádil-i Mutlak, şu dünyâ hayâtına belli bir kánûn vaz‘ ettiğinden tevellüdât ve vefiyyât-ı beşeriyye o kánûn dâhılinde oluyor ve nizám-ı álem bununla te’mîn ediliyor. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Mektûbât” adlı eserinde şöyle deniliyor:

“İhtiyârlık gibi şerâit-i hayâtiyyeyi ağırlaştıran bir çok esbâb vardır ki; mevti, hayâtın pek fevkınde ni‘met olarak gösterir. Meselâ: Sana ıztırâb veren pek ihtiyâr olmuş peder ve vâliden ile berâber, ceddin cedleri, sefâlet-i hâlleriyle senin önünde şimdi bulunsaydı; hayât ne kadar nıkmet, mevt ne kadar ni‘met olduğunu bilecektin. Hem meselâ: Güzel çiçeklerin áşıkları olan güzel sineklerin, kışın şedâidi içinde

Lügat: tasallut, tasarruf, tevellüd, elbette, semerât, udre(t), binâen, ediyye, mescid, küllî, lâkin, misil