mültecîlerle ásíleri bir tutsun. Bu mümkin değildir. En ádî bir hükûmet, devletini tanıyanla, ona isyân edeni bir tutmadığı gibi; böyle bir Zât-ı Ádil dahi mutí‘ raıyyetiyle ásí raıyyetini bir tutmaz. Eğer kâinâtta icrâ olunan adâlet-i İlâhiyye, insân hakkında da icrâ olunmazsa; adâlet zulme inkılâb eder. Bu ise muhâldir.

Zálim, hem hukúkulláha, hem de hukúku’l-ibâda tecâvüz ettiği hâlde cezâ görmeden; mazlûm da zálimin pençesi altında inleyerek, mükâfâtını almadan buradan göçüp gidiyorlar. Ehl-i dalâletin çoğu cezâ almadan, ehl-i hidâyetin de çoğu mükâfât görmeden ölümle müsâvî oluyorlar. Ölümdeki bu müsâvât ise zulümdür. O hâlde, bi’z-zarûre, o Ádil Zât’ın bir ma‘dele-i uzmâsı vardır. Oradaki mahkeme ise, ahkâm-ı İlâhiyyeye göre olacaktır.

Evet, kim bu álemi adâletle mîzân altına almışsa, başta Kur’ân olmak üzere, semâvî kitâblar vâsıtasıyla ef‘ál-i ihtiyâriyye-i insâniyyeyi mîzân altına alan da O’dur. Bu maksad için Cenâb-ı Hak, Kur’ân vâsıtasıyla tekvîn ve teklîfi berâber ders vermekte, netîcede tevhîd ve haşri isbât etmektedir.

Kâinâtta görünen nizám ve intizám “Hakîm” isminden, mîzân ve ölçü ise “Ádil” isminden gelir. Cenâb-ı Hak, Hâkim isminin muktezásıyla her şeye bir kánûn koymuştur. Her şey, o kánûna riáyet ediyor. İşte Hâkim isminden gelen o kánûnlara göre mahlûkátın yaratılıp idâre edilmesine “intizám” denir. Yine Cenâb-ı Hak, Ádil isminin muktezásıyla her şeye bir şekil ve ölçü ta‘yîn etmiştir. Her şey, o ölçüye göre vücûd buluyor. Buna da “mîzân” denir. Kâinâttaki bütün nizám ve intizámlar, Hakîm isminin tecellîsine mazhar olan “İmâm-ı Mübîn”in akisleridir. Álemdeki bütün mîzânlar ise, Ádil isminin tecellîsine mazhar olan “Kitâb-ı Mübin”in akisleridir.

Adâlet ise iki kısımdır:

Birinci Kısım: Müsbet adâlettir. Bu kısım adâletin álemde üç súrette tezáhürâtı vardır:

Birincisi: Her şeye hassâs mîzânlarla, mahsús ölçülerle vücûd vermek, súret giydirmek, her şeyi yerli yerine koymaktır.

İkincisi: Her hak sáhibine isti‘dâdı nisbetinde hakkını vermek, ya‘nî vücûdunun bütün levâzımâtını, bekásının bütün cihâzâtını en münâsib bir tarzda vermektir.

Üçüncüsü: İsti‘dâd lisâniyle, ihtiyâc-ı fıtrî lisâniyle, ıztırâr lisâniyle suâl edilen ve istenilen her şeye dâimî cevâb vermektir.

Lügat: ehl-i dalâlet, hükûmet, mahkeme, birinc, nisbet, şekil