ile yaratılmıştır. O mizâc yüzünden, insânda çeşit çeşit meyiller, arzûlar meydâna gelmiştir. Meselâ: İnsân en müntehab şeyleri ister, en güzel şeylere meyleder, zînetli şeyleri arzû eder, insâniyyete lâyık bir maíşet ve bir şerefle yaşamak ister.

“Şu meyillerin iktizásı üzerine yiyecek, giyecek ve sâir hâcetlerini, istediği gibi güzel bir şekilde tedârikinde çok san‘atlara ihtiyâcı vardır. O san‘atlara vukúfu olmadığından, ebnâ-yı cinsiyle teşrîk-i mesâí etmeye mecbûr olur ki; her birisi, semere-i sa‘yiyle arkadaşına mübâdele súretiyle yardımda bulunsun ve bu sâyede ihtiyâclarını tesviye edebilsinler.

“Fakat, insândaki kuvve-i şeheviyye, kuvve-i gazabiyye, kuvve-i akliyye Sáni‘ tarafından tahdîd edilmediğinden ve insânın cüz-i ihtiyârîsiyle terakkísini te’mîn etmek için bu kuvvetler başı boş bırakıldığından, muámelâtta zulüm ve tecâvüzler vukúa gelir. Bu tecâvüzleri önlemek için, cemâat-ı insâniyye, çalışmalarının semerelerini mübâdele etmekte adâlete muhtâcdır. Lâkin, her ferdin aklı, adâleti idrâkten áciz olduğundan, küllî bir akla ihtiyâc vardır ki; ferdler, o küllî akıldan istifâde etsinler. Öyle küllî bir akıl da, ancak kánûn şeklinde olur. Öyle bir kánûn, ancak şerîattır.

“Sonra o şerîatın te’sîrini, icrâsını, tatbîkıni te’mîn edecek bir merci‘, bir sáhib lâzımdır. O merci‘ ve o sáhib de, ancak peygamberdir. Peygamber olan zâtın da, záhiren ve bâtınen halka olan hâkimiyyetini devâm ettirmek için, maddî ve ma‘nevî bir ulviyyete ve bir imtiyâza ihtiyâcı olduğu gibi, Hálık ile olan derece-i münâsebet ve alâkasını göstermek için de bir delîle ihtiyâcı vardır. Böyle bir delîl de, ancak mu‘cizelerdir.

“Sonra, Cenâb-ı Hakk’ın emirlerine ve nehiylerine itáat ve inkıyâdı te’sîs ve te’mîn etmek için, Sáni’ın azametini zihinlerde tesbît etmeye ihtiyâc vardır. Bu tesbît de ancak akáid ile, ya‘nî ahkâm-ı îmâniyyenin tecellîsiyle olur. Îmânî hükümlerin takviye ve inkişâf ettirilmesi, ancak tekrâr ile teceddüd eden ibâdetle olur.” [538]

Bütün peygamberler, insânlara şu hakíkati teblîğ buyurmuşlardır: Şu álemin perdesi arkasında şiddet-i zuhûrundan dolayı bize görünmeyen, ancak âsârıyla vücûb-i vücûd ve vahdetini bizlere bildiren bir Zât-ı Gaybî vardır ki; bu kâinâttaki hadsiz san‘at eserleriyle Kendisini bize tanıttırmaktadır, hadsiz ni‘metleriyle de Kendisini bize sevdirmektedir. Álemde her şey O’nu tanır ve O’na itáat eder.

Lügat: hâkimiyyet, peygamber, semer(e), teceddüd, akliyye, takviye, tesviye, hadsiz, şiddet, istif, küllî, lâkin, zihin, şekil