Demek, şu kâinât perdesi arkasında bir Ádil-i Mutlak vardır ki; şu koca kâinâtı kendisine bir mescid, bütün mevcûdât-ı álemi de kendisine sâcid eylemiştir. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Mektûbât” adlı eserinde bu konu şöyle îzáh edilmiştir:

“Sáni-ı Hakîm, álem-i ekberi öyle bedî‘ bir súrette halk edip âyât-ı kibriyâsını üstünde nakşetmiş ki; kâinâtı bir mescid-i kebîr şekline döndürmüş ve insânı dahi öyle bir tarzda îcâd edip ona akıl vererek, onunla o mu‘cizât-ı san‘atına ve o bedî‘ kudretine karşı secde-i hayret ettirerek, ona âyât-ı kibriyâyı okutturup, kemerbeste-i ubûdiyyet ettirerek, o mescid-i kebîrde bir abd-i sâcid fıtratında yaratmıştır. Hîç mümkün müdür ki: Şu mescid-i kebîrin içindeki sâcidlerin, ábidlerin Ma‘bûd-i hakíkíleri; o Sáni-ı Vâhid-i Ehad’den başkası olabilsin?” [526]

“Bak kâinâttaki bütün mevcûdâta; zî-hayât olsun, câmid olsun, kemâl-i itáat ve intizám ile vazífe súretinde ubûdiyyetleri var. Bir kısmı şuúrsuz, hissiz oldukları hâlde, gáyet şuúrkârâne, intizámperverâne ve ubûdiyyetkârâne vazífe görüyorlar. Demek, bir Ma‘bûd-i Bi’l-hak ve bir Âmir-i Mutlak vardır ki, bunları ibâdete sevk edip  istihdâm  ediyor.” [527]

Kâinât mescid-i kebîrinde, bütün mevcûdât o Ádil-i Mutlak’a ibâdet ettiği gibi, nev-ı beşer de o mescidde yalnız O’na ibâdet etmelidir. Gelecek âyet-i kerîme, nev-ı beşere bu vazífesini emretmektedir:

وَاَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلّٰهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ اَحَدًا “(Ve) bana vahyolundu ki: (Şübhe yok ki mescidler,) Hak Teálâ’ya ibâdet ve itáatte bulunulacak her yer, (yalnız Elláh içindir.) Orada Cenâb-ı Hak’tan başkasına ibâdette bulunulamaz. (Artık Elláh ile berâber hîç bir kimseye ibâdette bulunmayın.)” [528]

Resûl-i Ekrem (asm)’ın; “Yeryüzü, bana mescid kılındı” [529] hadîs-i şerîfinin sarâhatiyle, yeryüzünün her tarafı ehl-i îmân için bir mesciddir. Bu âyet-i kerîme ve hadîs-i şerîfin sarâhatiyle; yeryüzü mescidinde yalnız Elláh’a ibâdet edilmeli, O’nun ahkâmı icrâ ve tatbîk edilmelidir. Ya‘nî, ilmî, amelî ve edebî sâhalarda yalnız Elláh’a ibâdet edilmelidir.

Lügat: kemerbeste, perverân, udre(t), mescid, vâhid