erkân ile tesbîh ise; amel-i sálihtir. Îmân, asıldır. Dil ile zikir, îmânın semeresidir. Amel-i sálih ise, zikrin semeresidir. Çünkü, insân, bir şeye i‘tikád ettiğinde, kalbindeki i‘tikádını lisânına aksettirir. O kimsenin sözündeki doğruluğu ise, onun ahvâl ve ef‘álinden anlaşılır. Zîrâ, lisân, kalbin tercümânı; a‘zá-yi insâniyyenin amelleri de lisânın delîl ve bürhânlarıdır. Namâz ise, amellerin en efdalidir. Çünkü, hem erkân ile yapılan ıbâdeti, hem lisân ile yapılan zikri, hem de kalb ile yapılan kasdı ihtivâ eder. Böylece namâz, hakíkatta tesbîh ve tenzîhi ifâde eder.

Cenâb-ı Hak, فَاَمَّا الَّذي۪نَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَهُمْ ف۪ى رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ “Îmân edip amel-i sálih işleyenler, Cennet’te sürûr içinde ni‘metlere mazhar olacaklardır” [50] kelâmıyla, en yüce makámın ve en cezîl mükâfâtın, îmân edip sálih amel işleyenler için tahsís edildiğini beyân buyurunca; فَسُبْحَانَ اللّٰهِ diye başlayan bu âyet-i kerîme ile şu hakíkati ihtár etmektedir: “Siz bu álî makámın ve cezîl mükâfâtın, îmân edip sálih amel işleyenlere áid olduğunu öğrendiniz. Îmânın kemâli ise, kalb ile yapılan tenzîh, lisân ile yapılan tevhîd, erkân (a‘zálar) ile yapılan amel-i sálih olduğunu ve bütün bunların da birer tenzîh ve birer tahmîd ma‘nâsını ifâde ettiğini biliyorsunuz. O hâlde, Elláh’ı tesbîh ve tahmîd edin! Bu tesbîh ve tahmîd, sizleri, saádet-i ebediyyeye ve niam-ı Cennet’e îsâl edecektir.”

BEŞİNCİ MES’ELE

 فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ ۞ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ 

âyet-i kerîmelerindeki hıtâb, ya ehl-i küfredir. Bu durumda, سَبِّحُوا emri, اٰمِنُوا “îmân edin” ma‘nâsındadır. Veyâ hıtâb, ehl-i îmânadır. Bu durumda, سَبِّحُوا emri, ıbâdetle emir, beş vakit namâza teşvîk ma‘nâsındadır.