ehl-i îmânın maddî ve ma‘nevî duygu ve cihâzâtıyla yapmış olduğu bütün amellerinin mükâfâtını, “Ne göz görmüş, ne kulak işitmiş, ne de kalb-i beşere hutúr etmiş” [496] bir tarzda ikrâm etmesi, nihâyetsiz hikmetinin muktezásıdır. Mâdem Muhbir-i Sádık (asm), böyle bir saádetin müjdesini vermiştir. Elbette bu doğrudur ve tam mutábık-ı muktezá-yı hâldir. Bir mü’min, bu dünyâda letáif, hissiyyât ve cihâzâtını, îmân, amel-i sálih ve takvâ ile ne kadar inkişâf ettirmiş ise; Cennet’teki derecât ve saádeti de ona göre inkişâf edecektir.  Îmân bir çekirdek olup Cennet’i netîce verir. Bir mü’mine Cennet’te ikrâm edilen yer, semâvât ve Arz kadardır. Mü’min, küllîleşerek kâinât kadar ibâdet ettiği ve bir zábit gibi mevcûdât-ı álemin ibâdetlerini Elláh’a takdîm ettiği için, böyle mükâfâta nâil olacaktır.

Evet, mü’min, bin bir ism-i İlâhinin âyinesi olduğuna inanmış ve bütün zerrât-ı álemin o Hakîm-i Mutlak’a itáat ve ibâdet ettiğini tasdîk etmiş ve elinden gelse zerrât-ı álem kadar ibâdet edeceğini ve Cenâb-ı Hakk’ın buna ve daha fazlasına lâyık olduğunu kabûl etmiş olduğundan; Cenâb-ı Hak da bu sádık ve hális niyyetini bi’l-fiil yapmış gibi ondan kabûl ederek mükâfâtını da buna göre verir. Ey insân! Eğer böyle küllî bir ibâdete mazhar olamıyorsan, küllî ibâdete mazhar olanlara tâbi‘ olup onların yaptıklarını kabûl etmek, red etmemek gerektir. Yahu, bu da mı zor? Elláh insáf versin.

Evet, insân, mükemmel bir eser-i san‘attır. Bu eserde göz, kulak, ağız, burun, el, ayak, akıl, kalb ve rûh gibi maddî ve ma‘nevî cihâzât ve letáif; hayât, ilim, irâde, kudret, kelâm, sem‘, basar gibi sıfatlar görünüyor. İnsânda, Cenâb-ı Hakk’ın yedi sıfât-ı sübûtiyyesini gösteren âlât ve cihâzât mevcûddur. Dikkat edildiği zamân, bu âlât ve cihâzâtın her birisinin binlerce dünyevî vazífeleri vardır ve onlar, bir dest-i gaybî tarafından çalıştırılıyor. O Zât-ı Gaybî, o a‘zá ve cihâzâtın hepsini ana rahminde yerleştiriyor. Zîrâ, cenin, ana rahminde teşekkül ediyor. Orada bir dest-i gaybî tarafından o çocuğun kalbi ve beyni çalıştırılıyor, eli ve ayağı hareket ediyor, kanı pompalanıyor. Ve hâkezâ.

O çocuk dünyâya geldikten sonra da, o Zât-ı Gaybî, bu uzuvların hîç birisini durdurmadan kendilerine münâsib bir vazífe ile meşgúl ettirir. Peki, bunların bu çalışması, şâyet sâdece dünyevî vazífelerine münhasır olsa; bu durum,

Lügat: hakîm-i mutlak, dest-i gaybî, teşekkül, dünyevî, elbette, hareket, udre(t), dikkat, hikmet, muhbir, küllî, sinin