o insânın irâdesinden doğan ef‘ál, akvâl ve ahvâlini de teklîfî kánûnlarla nizám altına almasın? Bu teklîfî kánûnlar, semâvî kitâblar ve sahîfelerle bildirilmiş olup insânın irâdesine bakar ve onu yaratılış gáyesine sevk eder. O kitâb ve suhufların başı, kırk vecihle mu‘cize olan Kur’ân-ı Azímü’ş-şân’dır. Peygamberlerin reîsi ise; bin mu‘cizeyle te’yîd edilen Hazret-i Muhammed (asm)’dır.

Tekvînî (fıtrî) kánûnların tümü, Resûl-i Ekrem (asm) vâsıtasıyla geldiği gibi; teklîfî şerîatların cümlesi de onun vâsıtasıyla gelmiştir. Bütün peygamberlere gelen suhuf ve kitâbların cümlesi, yine onun risâleti vâsıtasıyla inzâl buyurulmuştur. Hálık-ı Álem’in hıtáb merkezi, onun hakíkatidir. Evâmir-i Rabbâniyye, Hakíkat-ı Muhammediyye (asm) (hakíkat-ı vahiy) vâsıtası ile peygamberlere geliyor. Peygamberlik silsilesinin son halkasını cesed-i mübâreki teşkîl ettiği için, o evâmir-i Rabbâniyyenin en son muhátabı onun cesed-i mübâreki oluyor. Şimdi ise, cesed-i mübâreki aramızda yok, fakat onun nübüvvetinin tasarrufâtı, Kitâb ve Sünnet vâsıtasıyla izn-i İlâhî ile ebede kadar devâm eder.

Kâinât ve insânın vücûdu tekvînî kánûnlara itáat ettiği gibi; insân da irâdesiyle teklîfî kánûnlara itáat etmek mecbûriyyetindedir. Tâ ki, kâinâtta iki irâde hâkim olmasın. Bununla berâber, ba‘zı insânlar, hem tekvînî kánûnlara, hem de teklîfî kánûnlara itáat ederken; ekser insânlar muhálefet etmek súretiyle bu iki kánûnu kırıyor. Ya‘nî, âfâkí ve enfüsî dâiredeki bütün mahlûkát, tekvînî kánûnlara riáyet ettiği hâlde; onlar irâdeleriyle teklîfî kánûnları red ve inkâr etmekle, ikinci bir irâdeyi ortaya koyuyorlar. Böylece, kâinâtın nizám ve intizámını bozuyorlar. Mâdem bu kâinâtın bir Hâkim’i vardır. Elbette, o Hâkim-i Mutlak, kánûnlarına itáat edenleri mükâfâtlandıracak, inkâr ve isyân edenleri de cezâlandıracaktır. Bu, Hâkim isminin gereğidir. Mâdem bu dünyâda böyle bir mükâfât ve cezâ hakkıyla görülmüyor. Demek, bir Mahkeme-i Kübrâ’ya bırakılıyor.  Tâ, mutí‘ler şâyeste mükâfât görsün. Ásíler ise müstahak oldukları cezâyı çeksin.

O hâlde, haşr-i cismânî haktır.

Nasıl ki; bir memleketin başında bir pâdişâh bulunur. O pâdişâh, bir kánûn koyar, raıyyetini o kánûnlara itáat etmeye da‘vet eder. Raıyyetinden bir kısmı o kánûnlara riáyet eder, bir kısmı ise o kánûnları tanımaz veyâ itáat etmez. O pâdişâh, hikmet-i hükûmete binâen, itáat edenleri mükâfâtlandırır. Kánûna riáyet etmeyenleri ise, yine kánûn dâiresinde cezâlandırır. Aynen bu misâl gibi; şu 

Lügat: tasarrufât, peygamber, memleket, muhammed, nübüvvet, tasarruf, elbette, hükûmet, mahkeme, silsile, übüvvet, binâen, ediyye, enfüsî, hikmet, silsil, sünnet, inkâr, sinin, âdiş