gibi, Mevlevîvârî iki hareket-i muntazama ile hareket ediyorlar görüyoruz.” [469]

DOKUZUNCU ÜSLÛB: Kur’ân’ın usûl ve üslûblarından biri de, san‘atta Sáni’ı, ni‘mette Mün‘ım’i isbât etmektir. Bu maksad için evvelâ âsârı serd eder. O âsâr içinde san‘at ve ni‘met cihetini nazara verir. Netîcede san‘attan Sáni‘a, ni‘metten Mün‘ım’e intikál ettirir.

İşte, Kur’ân,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِه۪ۜ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

âyet-i kerîmesiyle, semâ ve Arz’ın birer eser olduğunu nazara veriyor. Bu eserler, hem san‘atı gösterir, hem de ni‘meti ifâde eder. San‘at ve ni‘met ise, bir Sáni‘ ve bir Mün‘ım’in vücûb-i vücûd ve vahdetini zarûreten iktizá eder. Evet, semâ ve Arz’ın câmid, cansız, câhil ve şuúrsuz olduğu hâlde hem zî-şuúrun hayâtiyyetine medâr ve mesken olmaları, hem de hayât için lüzûmlu olan levâzımâtı yetiştirmeleri isbât eder ki; bu iki hárika eser, başkası nâmına çalışıyor, başkasının isim ve sıfatlarına âyinedir. Onlarda müşâhede edilen bu hárika hâl, onların malı değildir.

Demek, perde-i gayb arkasında, bu iki âsârıyla Kendisini tanıttıran, onlarda tasarruf eden, bin bir isim ve sıfat sáhibi bir Zât-ı Zü’l-Kemâl’dir. Onların böyle mükemmel çalışıp hayâtı netîce vermeleri, hem onlardaki san‘atiyyeti, hem de ni‘metiyyeti gösterir. Öyle ise, semâ ve Arz, san‘atiyyet cihetleri ile bir Sáni‘-i Hakîm’in; ni‘metiyyet cihetleri ile de bir Mün‘ım-i Kerîm’in vücûb-i vücûd ve vahdetine delâlet eder.

ONUNCU ÜSLÛB: Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, vücûb-i vücûd ve vahdet-i İlâhiyyeyi isbât ederken pek çok aklî delîl serd eder. Bunlar; “ihtirâ‘ ve imkân” gibi delîllerdir. 

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِه۪ۜ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

Lügat: muntazam, tasarruf, hareket, mevlevî, atiyye, imkân