دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ âyet-i kerîmesiyle de bu altı suâle şöyle cevâb verip haşri isbât ediyor:

Birincisi: Haşre muktazí vardır. Evet, bu âyet-i kerîme, semâ ve Arz’ın Elláh’ın emriyle káim olduklarını ifâde eder. Bu ise, o Zât-ı Hâkim’in vücûb-i vücûd ve vahdetinin delîllerindendir. Mâdem şu kâinâtın Sáhib ve Mâlik’i, semâ ve Arz’ı ve onlarda bulunan hadsiz mevcûdâtı, Kendi varlığına ve birliğine delîl ve şâhid tutmuştur. Elbette, O’nun nihâyetsiz hikmeti iktizá eder ki, o delîl ve şâhidler, ölüm ve Kıyâmet ile ademe mahkûm olmasınlar. Dâr-ı âhirette o delâil-i tevhîdi tasdîk edenlerin lehinde, inkâr edenlerin de aleyhinde şâhidlikte bulunmak üzere tekrâr iáde edilsinler. Mâdem ölüm ve Kıyâmet, her bir mevcûd için muhakkaktır. Öyle ise, o Hâkim-i Mutlak, semâ ve Arz’ı ve onlarda bulunan bütün mevcûdâtı yeniden diriltecek, haşir meydânına getirecektir. Her bir mevcûd, kendine mahsús hesâbını verdikten sonra, Cennet veyâ Cehennem’de karâr kılmak súretiyle bekáya mazhar olacak ve ebedî bir súrette orada şâhidlikleri devâm edecektir.

Demek, haşre muktazí vardır. O muktazí ise, hikmet-i İlâhiyyeye delâlet eden semâ ve Arz’daki nizám ve intizámdır.

İkincisi: Fâil muktedirdir. Zîrâ, semâ ve Arz’ı dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkarıp  iki mutí‘ asker gibi emrine râm eden nihâyetsiz bir kudret, elbette Kıyâmet hengâmında onları vazífelerinden azledecek. Böylece, dâire-i kudretten dâire-i ilme alacak, haşir sabâhında ise tekrâr dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkaracaktır. Neş’e-i ûlâ, neş’e-i uhrâya delîldir. Onu yapan, bunu da yapabilir.

Demek, haşri getirecek fâil muktedirdir.

Üçüncüsü: Şu kâinâtın mevti mümkündür. Evet, semâ ve Arz, kendilerine takdîr edilen zamâna kadar vazífe-i fıtriyye-i ubûdiyyetlerini icrâ ederler. Zîrâ, her mevcûdun bir ömr-i fıtrîsi vardır. Her ömr-i fıtrîsi olanın, bir ecel-i fıtrîsi mevcûddur. Öyle ise, semâ ve Arz dahi, ecel-i fıtrîleri olan Kıyâmet hengâmında vefât edecektir. Mâdem semâ ve Arz vefât edecektir. Öyle ise, bütün kâinât da vefât edecektir. Zîrâ, şu álem, zerreden Arş’a kadar bir zincirin halkaları gibi biribirine bağlıdır, berâber çalışırlar. Birinin harâbiyyeti, hepsinin harâbiyyetini intâc eder. Meselâ; bir yıldızın mihverinden çıkması, álemin düzeninin bozul-

Lügat: cehennem, muktedir, elbette, lehinde, muhakka, udre(t), birinc, hadsiz, hengâm, hikmet, kündür, mahkûm, mihver, âhiret, inkâr, sinin, âhire