eder. Ef‘álden esmâya intikál ettirir. Daha sonra haşr-i cismânî hakíkatini, o esmâ üzerine binâ eder. Bu, Kur’ân’ın bir üslûbudur. Ehl-i tahkík, bu üslûb-i Kur’ânîyi çok kullanmıştır. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Onuncu Söz”, “Yirmi Dokuzuncu Söz” gibi eserlerinde böyle bir üslûb ta‘kíb edilmektedir.

Beşinci Merhale: Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân,

فَاَقِمْ وَجْهَكَ لِلدّ۪ينِ حَن۪يفًاۜ

“Artık serd edilen bu kadar delâil-i tevhîd ve haşre binâen, sen hemen hanîf olarak, ya‘nî bütün bâtıl dinleri terk edip tevhîd dîni olan İslâm’a yüzünü çevir” [35] âyet-i kerîmesinde geçen emirle teklîfi, tekvîn üzerine binâ etmek súretiyle nev-ı beşerin haşir ve neşrinin o teklîfe göre olacağını bildirir, nev-ı beşerin enzárını tekrâr teklîfe çevirir. “Mâdem haşr-i cismânî haktır ve kat‘í olarak tahakkuk edecektir. Hem mâdem başta nev-ı beşer olmak üzere bütün mahlûkát haşre gelecektir. Hem mâdem mevcûdât-ı álemin haşir meydânında tekvînen bir hesâbı vardır. Öyle ise, ey ins ve cin! Siz de orada teklîfen bir hesâba tâbi‘ tutulacaksınız. Mâdem hesâbınız teklîfe göre olacaktır. Öyle ise, teklîfî kánûnların manzúmesi olan Kur’ân-ı Azímü’ş-şân’a îmân edip ahkâmıyla amel edin. Hem Kur’ân’ın birinci müfessiri olan Sünnet-i Nebeviyyeye tâbi‘ olun. Kitâb ve Sünnetin ahkâmını hayâtın her safhasına hâkim kılın ve onlara sım sıkı sarılın. Tefrîkaya girmeyin. Bâtıl inançlara kapılmayın. Bid‘aları îcâd etmeyin. Tâ ki, haşir meydânında rezîl ve rüsvâ olmayasınız. Azâb-ı İlâhîye kesb-i istihkák etmeyesiniz” diye mûciz ve mu‘ciz bir üslûbla nev-ı beşeri irşâd eder.  

Hulâsa: Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, tefsîrini yaptığımız bu âyet-i kerîmelerde “Birinci Merhale”de haşr-i cismânîyi da‘vâ eder. Bu da‘vânın başta nev-ı beşer olmak üzere üzere bütün mahlûkát için gáyet mühim olduğunu nazara verir. [36] “İkinci Merhale”de, haşr-i cismânînin sebebi, teklîf olduğunu ve haşirde muhâsebenin teklîfe göre olacağını ifâde etmekle, nev-ı beşeri hesâb günü için hâzırlanmaya da‘vet eder. Ya‘nî, “Îmân ve ubûdiyyetle Hálık’ınızı râzı edin ki, orada saádet-i ebediyyeye nâil olup şekávet-i dâimeden halâs olasınız” diye nev-ı beşeri irşâd eder. [37] “Üçüncü Merhale”de, haşr-i cismânî da‘vâsını tekvînî delîllerle isbât

Lügat: tahakkuk, merhale, binâen, birinc, ediyye, sünnet