ÂYET-İ KERÎMENİN TEFSÎRİ

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِه۪ۜ ثُمَّ اِذَادَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, “Sekizinci Makám-ı Álî” olan “Makám-ı Hikmet”in tereşşüh ettiği bu âyet-i kerîmede haşr-i cismânîyi isbât konusunda delîllerini serd etmeye devâm ediyor. Şimdi “Sekizinci Makám-ı Álî” olan “hikmet” fiili ve “Hâkim, Hakem ve Hakîm” isimleri, zarûret derecesinde haşr-i cismânîyi nasıl iktizá ettiğini, mezkûr âyet-i kerîmenin tefsîrini yapmak súretiyle isbât edeceğiz. Şöyle ki:

Tevhîd ve haşrin delîllerinden birisi de, se­mânın direksiz ve Arz’ın çivisiz olarak emr-i İlâhî ve hikem-i Sübhânî ile káim olup mevzi-ı muayyenlerinde durmalarıdır. Semâ ve Arz’ın her birisi için belli bir yer tesbît edilmesi ve kendilerine takdîr edilen mihverde (yörüngede) hareket etmeleri, direksiz boşlukta durdurulması, aralarına belli bir mesâfe konulması, bir düzen içinde devâm ve bekásı, tahrîb ve inhilâlden, tebeddül ve tahavvülden mahfûz kalması, vücûb-i vücûd ve vahdet-i İlâhiyyenin ve haşrin vukú‘ bulacağının delîllerindendir.

Evet, semâvât ve Arz’ın istinâdsız ve direksiz emr-i İlâhiyle boşlukta káim olma­ları ve her biri için ta‘yîn edilen yerde tebeddül ve tahavvül etmek­sizin devâm etmeleri, bir Fâil-i Muhtár’ın vücûduna delâlet eder. Çünkü, semâ ile Arz’ın bulundukları mekânın, başka bir mekânda bulunmaları mümkin olduğu hâlde, ancak o mekânda bulunup diğer bir mahalle tecâvüz etmemeleri; yalnız bir Fâil-i Muhtár’ın, onların o mekânda bulunmalarını emretmesiyle ve o noktada sebât etmelerini irâde buyurmasıyla olduğuna delâlet eder. Bu, tabîatın iktizásıyla olamaz. Zîrâ, onların bulundukları mekânla diğer mekân arasında tabîat noktasında bir fark olmadığından birinde bulunup diğerinde bu­lunmaması bir müreccihin tercîhiyledir. O müreccih ise, irâde-i İlâhiyyedir. 

Cenâb-ı Hak, semâvâtın ve semâvâttaki ecrâmın direksiz olarak boşlukta durdurulduklarını şöyle ifâde buyurmaktadır:

Lügat: tahavvül, tebeddül, hareket, mahalle, muayyen, hikmet, mezkûr, mihver