ması,) hîç yoktan vücûda gelmesi, yaratıldığı günden beri boşlukta direksiz durdurulması, belli bir nizáma tâbi‘ olması, Kıyâmet vaktine kadar devâm ve bekásı (O’nun) nizám-ı álem ile nev-ı beşere hikmetini ihsâs eden bir Zât’ın, vücûb-i vücûd ve vahdetine ve bunun netîcesi olarak haşri getireceğine delâlet ve şehâdet eden (âyetlerindendir.) Ey insânlar! Semâ ve Arz’ı, bir tek emirle dâire-i ilimden, dâire-i kudrete çıkaran o Zât-ı Hakîm, elbette İsrâfîl (as)’ın birinci def‘a Súr’a üfürmesiyle birlikte vukúa gelen Kıyâmet hengâmında tekrâr semâ ve Arz ve içindeki mevcûdâtı, dâire-i kudretten dâire-i ilme geçirir. Haşir sabâhında ise, İsrâfîl (as)’ın ikinci def‘a Súr’a üfürmesiyle tekrâr dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkarır. (Sonra sizi bir çağırışla çağırdığı zamân derhal yerden çıkacaksınızdır.) 

"Ya‘nî, ölüm ile dâire-i ilme geçtikten sonra, haşir sabâhında tekrâr sizi dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkaracaktır. Bütün bunları yapan, sizi kabirlerinizden tekrâr diriltmeye de kádir­dir. Evet, semâ ve Arz ve içindeki bütün mevcûdât, ilmî program ve fizikî şekil olarak dâire-i ilm-i İlâhîde mevcûd idi. Cenâb-ı Hak, daha sonra onlara vücûd-i háricî giydirmek súretiyle o mevcûd-i ilmîleri, dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkardı ve tekvînî kánûnlarla onları nizám ve intizám altına aldı. Bütün mevcûdâtı böyle nizám ve intizám altına alan bir Zât-ı Hakîm, elbette nev-ı beşeri başı boş bırakmaz. Onların ef‘ál-i ihtiyâriyyelerini de teklîfî kánûnlar ile nizám ve intizám altına alacaktır. O teklîfe göre, nev-ı beşeri bir hesâba tâbi‘ tutacaktır.

"Mâdem semâ ve Arz ve içindeki bütün mevcûdât, emirber nefer gibi emr-i İlâhîye imtisâl etmiş, bir vazífe yapmış, bin bir isim ve sıfat-ı İlâhiyyeye âyine olmuş, onlar üzerinde hadsiz faáliyyet-i Rabbâniyye tezáhür etmiş ve bütün mevcûdât, insâna hizmet etmiştir. Şâyet haşir olmazsa, bütün bu faáliyyet-i Rabbâniyye abesiyyete inkılâb eder. Elláh ise, Hakîm olduğundan, böyle bir abesiyyete müsâade etmez. Demek, haşir olacaktır. O Zât-ı Hakîm, bu maksad için, ölüm ile dâire-i ilme geçen o mevcûdâtı, bâ-husús nev-ı beşeri tekrâr dâire-i kudrete çıkaracaktır. Kâinâtı ilk olarak dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkaran kim ise; ikinci kez onları tekrâr dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkaracak aynı Zât’tır. Bu onun misli, belki daha ehvenidir." [449]

Lügat: elbette, emirber, program, udre(t), birinc, hadsiz, hengâm, hikmet, hizmet, şekil