“Hem hayvânât nev‘ınden balıkların en aptal, iktidârsız ve kum içinde bulunduğu hâlde mükemmel beslenmesi ve umûmiyyetle semiz olarak görünmesi; maymun ve tilki gibi zekî ve muktedir hayvânât, sû-i maíşetinden âlîz ve zaíf olması, gösteriyor ki: Vâsıta-i rızk; iktidâr değil, iftikárdır.

“Hem insânî olsun hayvânî olsun, bütün yavruların hüsn-i maíşeti, ve süt gibi hazîne-i rahmetin en latíf bir hediyyesi, umulmadık bir tarzda onlara za‘f u aczlerine şefkaten ihsân edilmesi, ve vahşî canavarların dik-ı maíşetleri dahi gösteriyor ki: Vesîle-i rızk-ı helâl; acz ve iftikárdır, zekâ ve iktidâr değildir.” [433]

“Evet, en parlak bir mu‘cize-i san‘at-ı Samedâniyye ve bir hárika-i hikmet-i Rabbâniyye olan hayâtı kim vermiş, yapmış ise; rızıkla o hayâtı besleyen ve idâme eden de O’dur. O’ndan başka olmaz... Delîl mi istersin? En zaíf, en aptal hayvân en iyi beslenir (Meyve kurtları ve balıklar gibi). En áciz, en nâzik mahlûk; en iyi rızkı o yer (Çocuklar ve yavrular gibi).

“Evet, vâsıta-ı rızk-ı helâl, iktidâr ve ihtiyâr ile olmadığını; belki, acz ve za‘f ile olduğunu anlamak için, balıklar ile tilkileri, yavrular ile canavarları, ağaçlar ile hayvânları müvâzene etmek kâfîdir.” [434]

“Rızk-ı helâl, iktidâr ile alınmadığına, belki iftikára binâen verildiğine delîl-i kat‘í: İktidârsız yavruların hüsn-i maíşeti ve muktedir canavarların dîk-ı maíşeti; hem zekâvetsiz balıkların semizliği ve zekâvetli, hîleli tilki ve maymunun derd-i maíşetle vücûdça zaífliğidir. Demek, rızık, iktidâr ve ihtiyâr ile ma‘kûsen mütenâsibdir. Ne derece iktidâr ve ihtiyârına güvense, o derece derd-i maíşete mübtelâ olur." [435]

İnsânlarda da durum böyledir. İnsân, áciz ve zaífken rızkını daha râhat bulur. Güçlendikçe rızkı ondan uzaklaşır. Meselâ; insân ana rahmindeyken, göbek kordonu vâsıtasıyla rızkını yer. Dünyâya geldikten sonra, o yavru ister istemez dudağını hareket ettirmeye mecbûr kalır. Dudağını hareket ettirmezse rızık gelmez. Dünyâya geldiğinde, rızkı olan anne sütü hemen ardından gönderilir. Biraz daha kuvvetlense, kendinde bir iktidâr hissetse, başkası onu yedirmeye başlar. Yaşı biraz daha ilerlese, ona, “Elinle ye!” derler. Biraz daha iktidâr sáhibi

Lügat: muktedir, canavar, hareket, zekâvet, binâen, ediyye, gönder, hediyy, hikmet, tersin, şefkat, nâzik