mutlak içindeki zî-hayâta ve insâna makbûl bir şefâatçı yapmış. Ey insân, eğer insân isen, ‘Bismillâhi’r-Rahmâni’r-Rahîm’ de. O şefâatçıyı bul!

“Evet, rû-yi zemînde dört yüz bin muhtelif ayrı ayrı nebâtâtın ve hayvânâtın táifelerini, hîç birini unutmayarak, şaşırmayarak, vakti vaktine kemâl-i intizám ile hikmet ve ınâyet ile terbiye ve idâre eden ve küre-i Arz’ın sîmâsında hátem-i Ehadiyyeti vaz‘ eden; bi’l-bedâhe, belki bi’l-müşâhede, rahmettir ve o rahmetin vücûdu, bu küre-i Arz’ın sîmâsındaki mevcûdâtın vücûdları kadar kat‘í olduğu gibi, o mevcûdât adedince tahakkukunun delîlleri var. Evet, zemînin yüzünde öyle bir hátem-i rahmet ve sikke-i Ehadiyyet bulunduğu gibi, insânın mâhiyyet-i ma‘neviyyesinin sîmâsında dahi öyle bir sikke-i rahmet vardır ki, küre-i Arz sîmâsındaki sikke-i merhamet ve kâinât sîmâsındaki sikke-i uzmâ-yı rahmetten daha aşağı değil. Ádetâ bin bir ismin cilvesinin bir nokta-i mihrâkıyyesi hükmünde bir câmiıyyeti var.

“Ey insân, hîç mümkün müdür ki: Sana bu sîmâyı veren ve o sîmâda böyle bir sikke-i rahmeti ve bir hátem-i Ehadiyyeti vaz‘ eden Zât seni başı boş bıraksın, sana ehemmiyyet vermesin, senin harekâtına dikkat etmesin, sana müteveccih olan bütün kâinâtı abes yapsın, hılkat şeceresini meyvesi çürük, bozuk, ehemmiyyetsiz bir ağaç yapsın? Hem hîç bir cihetle şübhe kabûl etmeyen ve hîç bir vechile noksániyyeti olmayan, güneş gibi záhir olan rahmetini ve ziyâ gibi görünen hikmetini inkâr ettirsin?  Hâşâ!..” [428]

Rahmet fiilinin álemdeki tezáhürâtına gelince; Elláh, nihâyetsiz rahmet sáhibidir. Kâinâtta rahmet fiili var mıdır? Evet, vardır. Nebâtî, hayvânî ve insânî umûm vâlidelerin evlâdlarına karşı olan şefkat ve merhametleri, bunun en záhir delîlidir. Meselâ; incir ağacı çamurlu su içer, evlâdları olan meyvelerine beyâz bir sütü verir. Aç olan aslan, elde ettiği bir eti yemeyip yavrusuna yedirir. Korkak tavuk, yavrusunu müdâfaa için ite saldırır. At, yavrusunu incitmemek için ayağını kaldırır. Evet, nebâtât ve hayvânâtın, şuúrsuz oldukları hâlde böyle şuúrkarane hareket etmeleri gösteriyor ki, o aslan, o tavuk ve o incir ağacı birer âyinedir. Rahîm olan bir Zât’ın rahmeti, o âyinelerde tezáhür ediyor.

Demek, rahmet ve şefkat sáhibi bir Zât var ki; aslana, tavuğa ve incire “Rahîm” ve “Şefîk” isimleriyle tecellî etmiş, onları böyle şefkat ve merhamete mazhar eylemiştir.

Lügat: küre-i arz, ehadiyyet, merhamet, tahakkuk, şecer(e), hareket, harekât, terbiye, bismil, dikkat, hikmet, şefkat, inkâr, sinin, şübhe