içinde en acîb, en zengin, en garîb, en şîrîn, en câmi‘, en bedî‘ hakíkat rızıktadır.

“Şimdi görüyoruz ki: Her şey nasıl ki rızkın etrâfında toplanmış, ona bakıyor; öyle de, rızık dahi bütün envâıyla ma‘nen ve maddeten, hâlen ve kálen şükür ile káimdir, şükür ile oluyor, şükrü yetiştiriyor, şükrü gösteriyor. Çünkü, rızka iştihâ ve iştiyâk, bir nev‘í şükr-i fıtrîdir. Ve telezzüz ve zevk dahi gayr-ı şuúrî bir şükürdür ki, bütün hayvânâtta bu şükür vardır. Yalnız insân, dalâlet ve küfür ile o fıtrî şükrün mâhiyyetini değiştiriyor; şükürden, şirke gidiyor.” [427]

“Rahmân” ismi, Elláh’ın yedi sıfât-ı sübûtiyyesini iltizâm eden bir isimdir. Şöyle ki; Rahmân’ın en záhir ma‘nâsı “Rezzâk”tır. Rızık vermek ise; yedi sıfât-ı sübûtiyyeyi iktizá ve istilzâm eder. Çünkü, merzûku görmeyen, sesini duymayan, hâlini ve ihtiyâcını bilmeyen, onlarla konuşmayan, irâde ve kudreti bulunmayan, husúsan hayât sáhibi olmayan, elhâsıl yedi sıfât-ı sübûtiyyeye sáhib olmayan bir zât, hîç bir kimseye rızık veremez. Bu cihetten, Rahmân ismi, sıfât-ı selbiyye háric, yedi sıfât-ı sübûtiyyenin hulâsasını içine almıştır. Bin bir ism-i İlâhî’nin menşei de bu yedi sıfat olduğu için, Rahmân ismi, dolayısıyla bin bir ism-i İlâhîyi iltizâm etmiştir. Arş-ı A‘zam’da bin bir ism-i İlâhî a‘zamî bir súrette tecellî ettiği hâlde, Kur’ân’ın اَلرَّحْمٰنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوٰى âyetinin ifâdesiyle, o tecelliyi Rahmân ismine hasretmesi; bu sırra, ya‘nî Rahmân isminin bin bir ism-i İlâhî’yi iltizâm ettiğine işârettir. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr”un “Lem‘alar” adlı eserinde Rahmân isminin álemdeki tezáhürü şöyle ifâde edilmiştir:

“Şu hadsiz kâinâtı şenlendiren, bi’l-müşâhede rahmettir. Ve bu karanlıklı mevcûdâtı ışıklandıran, bi’l-bedâhe yine rahmettir. Ve bu hadsiz ihtiyâcât içinde yuvarlanan mahlûkátı terbiye eden, bi’l-bedâhe yine rahmettir. Ve bir ağacın bütün hey’etiyle meyvesine müteveccih olduğu gibi, bütün kâinâtı insâna müteveccih eden ve her tarafta ona baktıran ve muávenetine koşturan, bi’l-bedâhe rahmettir. Ve bu hadsiz fezáyı ve boş ve hálî álemi dolduran, nûrlandıran ve şenlendiren, bi’l-müşâhede rahmettir. Ve bu fânî insânı ebede namzed eden ve ezelî ve ebedî bir Zât’a muhátab ve dost yapan, bi’l-bedâhe rahmettir.

“Ey insân, mâdem rahmet böyle kuvvetli ve câzibedâr ve sevimli ve mededkâr

Lügat: maddeten, mededkâr, telezzüz, terbiye, udre(t), hadsiz