vazífedârdırlar. Mâhiyyetçe biribirinden uzak olan bu fezá mahlûkátı, gáyet sür‘atli ve ânî emirlere ve çabuk ve acele kumandalara itáat ettiren Âmir ve Hâkim’lerini takdîs ederek, rahmetini medh ü senâ ederler.” [424]

“Hem bütün mevcûdâta şâmil, her bir mevcûda lâyık bir súrette rahmetin taltífâtı; bir rahmet-i vâsia içinde bir ilm-i muhîti gösteriyor. Çünkü, meselâ zî-hayâtın etfâllerini süt ile iáşe eden ve zemînin suya muhtâc nebâtâtına yağmur ile yardım eden; elbette etfâli tanır, ihtiyâclarını bilir ve o nebâtâtı görür ve yağmurun onlara lüzûmunu derk eder sonra gönderir ve hâkezâ... Bütün hikmetli, ınâyetli rahmetinin hadsiz cilveleri; bir ilm-i muhîti gösteriyor.” [425]

Yağmur vâsıtasıyla bu kadar hadsiz rahmetini gösteren bir Zât-ı Rahîm, elbette bu kadar şefkat ve merhamet ettiği mahlûkátını, bâ-husús ehl-i îmânı yokluğa mahkûm etmez. Ebedî bir álemde rahmetini onlar hakkında dâimî bir súrette tecellî ettirecektir.

Bu âyet-i kerîme, kâinâtta tezáhür eden rahmet-i İlâhiyyenin bir misâli ve bir mâsadakı olan yağmuru nazara vermekte, sâir âsâr-ı rahmet üzerinde düşünmeye nev-ı beşeri teşvîk etmektedir. Şimdi, kâinâtta hükümfermâ olan bu rahmet sıfatının tecelliyyâtını bir kaç misâl ile îzáh edip daha sonra tevhîd ve haşri isbât etmeye çalışacağız:

“Rahmet”in lügat ma‘nâsı “şefkat ve merhamet” demektir. Asıl ma‘nâsı, “kalb şefkati”dir. Bu ma‘nâ, Elláh hakkında muhâl olduğu için, lâzımı murâddır. Ya‘nî, “şefkat ve merhametle muámele etmek, sonsuz ihsân ve lütufta bulunmak” murâddır.

Dünyâ ve âhiretteki cümle saádet ve rahmetlerin, ni‘met ve güzelliklerin menbaı, rahmet-i İlâhiyyedir. Dünyevî ve uhrevî bütün ni‘metler, maddî ve ma‘nevî bütün rızıklar, o rahmetin hazînesinden akıp gelmektedir.

Rahmân-ı Zü’l-Cemâl, nihâyetsiz rahmetinin tecellîsiyle bütün mevcûdâtı rızkın etrâfında toplamıştır. Bütün makásıd-ı rubûbiyyeti rızıkta temerküz ettirmiş ve rızkı, bin bir ism-i İlâhîsinin tecelliyyâtına bir âyine-i câmia yapmıştır. Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân o yüzden

Lügat: merhamet, temerküz, dünyevî, elbette, gönder, hadsiz, hikmet, mahkûm, uhrevî, âhiret, şefkat, sinin, âhire