onun yerine binâ edebilir. Zîrâ, dünyâ ve âhiret, O’nun kudretine nisbetle iki menzil mesâbesindedir. Birini kapar, öbürünü açar.

Demek, haşri getirecek fâil muktedirdir.

Üçüncüsü: Şu kâinâtın mevti mümkündür. Evet, berkı irâe etmek, semâ cânibinden yağmuru indirmek, yağmur vâsıtasıyla ölmüş olan küre-i Arz’ı ihyâ etmek gibi hárika ef‘ál-i İlâhiyyeye nazar-ı ibretle bakan anlar ki; bu  kâinât tekâmül kánûnuna tâbi‘dir. Tekâmül kánûnuna tâbi‘ olan her şeyin mevti mümkündür.

O hâlde, şu kâinâtın mevti mümkündür.   

Dördüncüsü: Mevt-i dünyâ vukú‘ bulacaktır. Zîrâ, kurûn-i sâlifede táğí ve bâğí akvâmı berk ve sáikayla helâk ettiği gibi; خَوْفًا kelimesinin işâretiyle, bir tek berk ve sáikayla kâinâtı bi’l-fiil harâb edip Kıyâmet’i koparabilir.

Demek, mevt-i dünyâ vâkı‘ olacaktır. 

Beşincisi: Ölecek álemin yeniden dirilmesi mümkündür. Evet, berkı irâe etmek, semâ cânibinden yağmuru inzâl etmek, yağmur vâsıtasıyla ölmüş olan küre-i Arz’ı ihyâ etmek gibi ef‘ál, Cenâb-ı Hakk’ın kudreti cihetinde mümkin olan ef‘áldendir. Ya‘nî, bu fiillerin vücûda gelmesi ile vücûda gelmemesi arasında bir zarûret yoktur. Öyle ise, bunların varlığını yokluğuna tercîh edecek bir müreccih, aklen zarûrîdir. Mâdem bu dünyâda mezkûr ef‘ál-i İlâhiyyeyi gözle müşâhede ediyoruz. Öyle ise, bi’l-hads-i kat‘í ile kanâatımız gelmelidir ki, o Zât-ı Kadîr, bu ef‘állerin benzerini dâr-ı âhirette de îcâd ve halk edecektir. Zîrâ, dünyâ ve âhiret, O’nun ef‘ál ve âsârının izhârı için iki sahîfe mesâbesindedir. Bu dünyâ sahîfesinde bu kadar mevcûdâtı îcâd etmek súretiyle haşr ve neşreden bir Zât-ı Kadîr, elbette ins ve cinne verdiği binlerce vaade binâen, âhiret sahîfesinde de hadsiz mevcûdâtı îcâd etmek súretiyle haşr ve neşredecektir.

Demek, ölecek olan şu álemin yeniden dirilmesi mümkündür.   

Altıncısı: Bu álem, ikinci def‘a tekrâr diriltilecektir. Evet, şu álem berkıyle, yağmuruyla, Arz’ıyla, Güneş’iyle, Kamer’iyle, yıldızlarıyla, semâsıyla ve içindeki bütün mevcûdâtıyla başka bir áleme sel gibi akıp gitmektedir. Mevcûdât-ı álemin bir karârda durmaması isbât eder ki; bir gün gelecek, bu álem-i imtihân ve diyâr-ı tecrübe kapanacaktır. Mâdem kapanacak; öyle ise, âhiret súretinde tekrâr ta‘mîr ve ihyâ edilmek súretiyle açılacaktır. 

Lügat: küre-i arz, muktedir, elbette, tecrübe, tekâmül, udre(t), binâen, hadsiz, kelime, kündür, menzil, mezkûr, nisbet, âhiret, sinin, âhire