Birinci Merhale: Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, evvelâ tefsîr ve îzáhını yapacağımız “Dokuz Álî Makám”ın tereşşüh ettiği âyet-i kerîmelerden, önce,

اَللّٰهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُ ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

“Elláhu Teálâ ibtidâen mahlûkátı îcâd eder. Kâinâtın vefâtı demek olan Kıyâmet’ten sonra tekrâr vücûd vermek súretiyle onları iáde eder. Sonra hesâb ve kitâb için huzúr-i İlâhîye irca‘ olunursunuz” [26] âyet-i kerîmesi ile, başta nev-ı beşer olmak üzere bütün mahlûkátın haşir sabâhında muhâsebe için tekrâr iáde edileceğini ifâde etmekle, haşr-i cismânî hakíkatini sarâhaten da‘vâ eder.

İkinci Merhale: Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ 

 وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ âyet-i kerîmeleriyle nev-ı beşere teklîfte bulunmakla, haşr-i cismânînin sebebi, dâísi ve muktazísi teklîf olduğunu bildirir. Şöyle ki:

Bu âyet-i kerîmelerde geçen فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ifâdesinde, فَسَبِّحُوا اللّٰهَ تَسْب۪يحاً cümlesi mukadderdir. Ya‘nî: “İlmî, amelî ve edebî sâhalarda ahkâm-ı İlâhiyye ile amel edin.” Kur’ân, nev-ı beşere böyle bir teklîfte bulunmakla, haşr-i cismânînin sebebi, dâísi ve muktazísi teklîf olduğunu iş‘ár eder. Zîrâ, Kur’ân, “Birinci Merhale”de  haşr-i cismânînin vukú‘ bulacağını da‘vâ etti. Bu “İkinci Merhale”de ise; “Haşr-i cismânînin sebebi nedir? Niçin haşr-i cismânî olsun?” gibi mukadder olan suâllere mezkûr âyet-i kerîmeleriyle cevâb verir. Halîfe-i Arz olan insânın yeryüzünde ilmî, amelî ve edebî sâhalarda ahkâm-ı İlâhiyyeyi icrâ ve tatbîk etmek súretiyle ubûdiyyet vazífesini edâ etmekle mükellef olduğunu; bir zábit gibi bütün mevcûdâtın zikir ve ıbâdetini dergâh-ı ulûhiyyete takdîm etmekle muvazzaf bulunduğunu; bu küllî ubûdiyyeti edâ edenlerin mükâfât görmelerinin, bu azím vazífeyi terk ve ihmâl edenlerin ise cezâ çekmelerinin başta Ádil ve Hakîm isimleri olmak üzere esmâ-i İlâhiyyenin muktezásı olduğunu, bununla berâber bu dünyâda nev-ı beşer hakkında o adâlet ve hikmete lâyık bir mükâfât ve cezâ görülmediğini, dolayısıyla o mükâfât ve

Lügat: mukadder, merhale, birinc, dergâh, hikmet, mezkûr, küllî