MUKADDİME

Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân’ın vücûh-i i‘câzından birisi de şudur ki; Kur’ân-ı Hakîm,

Evvelâ: Bir da‘vâyı ortaya koyar.

Sâniyen: O da‘vânın sebebi, dâísi ve muktazísi olan teklîfi nazara verir.

Sâlisen: O da‘vâyı, tekvînî delîllerle isbât eder.

Râbian: O da‘vâyı tekrâr zikretmekle, da‘vâyı te’kîd ve takviye eder.

Hámisen: Teklîfi, tekvîn üzerine binâ etmekle takviye eder.

Bu, Kur’ân’ın bir üslûbudur ve da‘vâyı isbât husúsunda belâğatın en son mertebesidir.

Bu üslûb-i Kur’ânî, tefsîrini yaptığımız âyet-i kerîmelerde bir bütün olarak berâber tezáhür etmektedir. Şöyle ki:

Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, bu âyet-i kerîmelerde;

Evvelâ: Haşr-i cismânîyi da‘vâ eder.

Sâniyen: Haşr-i cismânînin sebebi, dâísi ve muktazísi olan teklîfi nazara verir.

Sâlisen: Haşr-i cismânîyi tekvînî âyetlerle isbât eder.

Râbian: Haşr-i cismânîyi tekrâr da‘vâ etmekle te’kîd ve takviye eder.

Hámisen: Teklîfi, tekvîn üzerine binâ etmek súretiyle nev-ı beşerin, haşir ve neşrinin o teklîfe göre olacağını bildirir.

Şimdi, bu beş merhaleyi birer birer îzáh edeceğiz:

Lügat: sâlis(e), merhale, mertebe, sâlisen, takviye