rahmet, bir hikmet, bir ilim, bir kudret ve bir ihtiyâr ve dikkat ister ki; fırtınalı tesádüflerin ve karıştırıcı unsurların ve kör kuvvetlerin hîç bir cihetle işleri olamaz.” [380]

Elbette, bütün bu hárika ef‘ál-i İlâhiyyede, akıl sáhibleri için ibret alınacak dersler vardır. Hîç bilen ile bilmeyen, düşünen ile düşünmeyen bir olur mu? O hâlde, iyi ve güzel düşünmek lâzımdır. Yapılan bütün ikrâmları, ikrâm edenin ismiyle, ya‘nî besmele ile almak, besmele ile yemek, besmele ile giymek ve netîcede şükretmek gerekir.

Evet, en‘ám denilen bu hayvânların etleri, sütleri, tüyleri, derileri, elbette kerîm bir Zât’ın kereminin eseridir. Bütün bu âsâr-ı İlâhiyye, lisân-ı hâlleriyle  لَا كَر۪يمَ اِلَّا اللّٰهُ; ya‘nî, “Elláh’tan başka kerîm yoktur. Kerîm yalnız O’dur” diye i‘lân ediyorlar.

Dünyâda müşâhede ettiğimiz kerem-i İlâhînin eserlerinden birisi de şudur ki; bahâr ve yaz mevsiminde zî-hayâta ikrâm edilen erzâk, güz mevsiminde tohum ve çekirdeklerinde depo ediliyor. İkinci bir bahârda, o mahdûd tohum ve çekirdeklerden hadsiz erzâk, ikrâm-ı İlâhî olarak zî-hayâta gönderiliyor. Demek, her bir çekirdek, her bir tohum, bir anbar, bir depodur.

Birer depo ve anbar hükmünde olan dünyâdaki bütün çekirdekler ve tohumlar toplansa, yekûnu bir şehir kadar yer tutmazken; Cenâb-ı Hak, bahâr mevsiminde melek-i ra‘da emreder, izn-i İlâhî ile yağmurun gelmesiyle ve onlara temâs etmesiyle ádetâ bütün dünyâyı erzâk ile dolduracak o hazînelerin kapıları açılır, dünyâ kadar erzâk o tohum ve çekirdeklerden çıkar. Zî-hayâtın rızıkları bol bol, hattâ sayısız sofralar şeklinde serilir. Bu ikrâm-ı İlâhî, dünyânın yaratıldığı günden bugüne, belki Kıyâmet’e kadar devâm eder.

Şimdi, bütün zamân ve mekânları ihâta eden bu ikrâm fiilini, küllî bir nazarla düşün. Meselâ; bir çekirdekten bir ağacın, bir ağaçtan hadsiz meyvelerin ve o meyvelerden hadsiz çekirdeklerin ve o çekirdeklerden hadsiz ağaç ve meyvelerin çıkarıldığını tefekkür et. Bütün ağaçları nazara al, öyle düşün. Bir seneyi, bir asrı değil, bütün asırları birden düşün. Küllîleş, bak. O zamân, bu álemde küllî bir kerem elinin işlediğini görecek ve o keremin bir ikrâmdan geldiğini müşâhede edecek ve netîcede kerîm bir Zât’ın varlığına hads-i kat‘í ile intikál edecek ve

Lügat: tefekkür, besmele, elbette, udre(t), dikkat, gönder, hadsiz, hikmet, mevsim, küllî, simin, şehir