kaldırdı?) Orada böyle bir azâba ma‘rûz bulunmuyorduk. (İşte, bu,) bizim böyle kabirlerimizden kaldırılmamız, (Rahmân’ın va‘d ettiğidir) ki, o va‘d gerçekleşmiş oldu (ve gönderilmiş olanlar) Elláh’ın Peygamberleri (doğru söylemişlerdir.) Bu Kıyâmet’e dâir bizlere verdikleri bilgiler, doğru imiş. Eyvâh ki, biz onları tasdîk etmemiştik de, şimdi böyle bir felâkete uğramış bulunmaktayız.” [372]

Rivâyete göre, ilk Súr’a üfürülme ile ikinci def‘a üfürülme arasındaki kırk sene içinde kabir azâbı kaldırılacak, ölüler uykuya dalmış gibi bir hâlde bulunacaklardır. Artık yeniden hayâta erip Cehennem azâbına ma‘rûz kalacaklarını anlayınca, öyle feryâd ü figánda bulunacaklardır.

Ba‘zı müfessirlerin beyânlarına göre de, her ne kadar kâfirler ve isyânkârlar, kabirlerinde azâb göreceklerse de bu azâb, Cehennem azâbına nazaran pek hafif görüleceği cihetle, kabirdeki vaz‘ıyyet, bir uyku vaz‘ıyyeti gibi sayılarak bundan ayrılıp da, öyle müdhiş bir azâba tutulacaklar: “Eyvâh bize!” diye feryâd ü figána başlayacaklardır.

Bu âyet-i kerîmede geçen بَعَثَ  fiili, rûh ve cesedle berâber dirilmeye delâlet eder.

Şimdi, âyet-i kerîmede beyân edilen geceleyin uyku ile istirâhat etmek, gündüzleyin maíşeti te’mîn etmek misâlleri ile isbât edilen kerem ve ınâyet-i İlâhiyyenin kâinâttaki umûmî tezáhürünü göstermekle, tevhîd ve haşri isbât edeceğiz:

“Inâyet”, husúsí bir şekilde iltifât edip husúsí lütfa mazhar eylemek demektir. Inâyet aynı zamânda kerem ma‘nâsındadır. “Kerem” ise; istemeden vermektir. “Kerîm” ise; istemeden verendir. Kerîm olan Zât-ı Zü’l-Cemâl, nebâtât, hayvânât, insânlar vesâir mevcûdât daha dünyâya gelmeden, her bir mevcûdun neye ihtiyâcı varsa o ihtiyâcını bilir, deruhde eder, sonra onu bu memlekete gönderir. Buna ınâyet-i ámme denir. Nev-ı beşere husúsí bir ınâyeti daha vardır ki, buna ınâyet-i hâsse denir. Bu husúsí ınâyetin de îmân ve İslâm gibi pek çok nev‘leri vardır. Demek, bütün mahlûkát, daha dünyâya gelmeden evvel kerem ve ınâyet-i ezeliyyeye mazhar olmuşlardır.

Evet, bu kâinâtta bir ınâyet-i ámmenin tezáhürâtı görünüyor. O umûmî tezá- 

Lügat: peygamber, cehennem, ezeliyye, memleket, deruhde, nazaran, gönder, kâfir, şekil