وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ  cümlesi ifâde eder ki: İnsânların geceleyin yatmaları, gündüzleyin ise maíşetlerini te’mîn etmeleri fiillerinde görünen bütün güzellikler “Kerîm, Müteveffî, Kábid, Rezzâk, Rahmân” gibi esmâya áiddir. Bu fiillerde aklın záhirine göre görünen çirkinlikler, nekáis ve kusúrât ise tabîat ve eneye áiddir. Gece ve gündüzün halk ve îcâdı, insânın istirâhatini ve maíşetini te’mîn etmesi içindir. Bununla berâber, insân, gece ve gündüzde belâ ve musíbetlere ma‘rûz kalabilir. Bu da, onun günâhı veyâ ihmâli sebebiyledir. İnsân, gece veyâ gündüzde bir günâh işlediği zamân, işlediği o günâh, gece ve gündüzün hakkına bir tecâvüzdür. Netîce i‘tibâriyle onları aleyhine çevirmektir. Demek, kusúr, insâna áiddir.

وَهُوَ الْعَز۪يزُ cümlesi ifâde eder ki: O nihâyetsiz izzet sáhibi olan Zât-ı Akdes; geceyi hâb-ı râhatınıza örtü; gündüzü meydân-ı maíşet olarak yaratmıştır. Hem her gece uyku vâsıtasıyla sizi bir nev‘í öldürüp her sabâh tekrâr diriltir. Bununla izzetini gösterir. Demek, O Azîz’dir. Sizler ise zelîlsiniz. Böyle nihâyetsiz izzet sáhibi bir Zât-ı Akdes, haşri getirmemekle izzetini lekedâr etmez.

الْحَك۪يمُ ism-i İlâhîsi ifâde eder ki: O nihâyetsiz hikmet sáhibi olan Zât-ı Akdes; geceyi hâb-ı râhatınıza örtü, gündüzü meydân-ı maíşet olarak yaratmakla hikmetini gösterir. Böyle nihâyetsiz hikmet sáhibi bir Zât-ı Akdes, haşri getirmemekle nihâyetsiz hikmetini abesiyyete kalbettirmez.

Demek, Rûm Sûresinin 27. âyet-i kerîmesi, ma‘nâ cihetiyle

    وَمِنْ اٰيَاتِه۪ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَٓاؤُ۬كُمْ مِنْ فَضْلِه۪ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ

âyet-i kerîmesinin hulâsasıdır, ona bakar ve onun ma‘nâsını te’kîd eder.

Husúsan  وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ۟  fezlekesiyle, bu âyetin ifâde ettiği tevhîd ve haşrin bütün delâilini birden tazammun eder. Zîrâ, Azîz ve Hakîm isimleri, esmâ-i hüsnâdan olduğu için sarâhaten tevhîdi gösterir. “Esmâ-i İlâhiyye’nin ma‘nâsı haşirsiz