memnûn ve minnetdâr eden kudsî hizmetlerinin mükâfâtını görsün ve Sultán-ı Sermedî’nin kemâlâtı naks ve kusúrdan ve kudreti aczden ve hikmeti sefâhetten ve adâleti zulümden tenezzüh ve takaddüs ve teberrî etsin.

“Elhâsıl: Mâdem Elláh var, elbette âhiret vardır.” [318]

“Bir sultán, itáat edenlere mükâfât ve isyân edenlere de mücâzât etmezse, saltanatı inhidâma yüz çevirir. Ve kezâ, bir sultánın sağında lütuf ve merhamet, ve solunda kahr ve terbiye lâzımdır. Mükâfât, merhametin iktizásıdır. Terbiye de mücâzâtı ister. Mükâfât ve mücâzât menzilleri âhirettir.” [319]

Kâinâttaki nizám ve intizámın varlığından anlaşıldı ki; bu kâinâtta bir saltanat-ı ulûhiyyet vardır. Sultán-ı kâinât hem birdir, hem de  bütün álem O’na mutí‘dir. O’nun saltanatı ulûhiyyet derecesindedir. Ya‘nî, her şey O’na ibâdet eder, kimse O’na isyân etmez. Semâvât ve Arz’ın hîç yoktan vücûda gelmeleri, Güneş ve Ay’ın nizám ve intizám dâhılinde tulû‘ ve gurûb etmeleri, semâ ve Arz arasında bulutların teshíri, gece ve gündüzün deverânı, nebâtâtat ve hayvânâtın Benî Âdem’e hizmet etmeleri ve hâkezâ bütün bu icrâât ve faáliyyet, bir saltanatın vücûdunu isbât eder. Öyle büyük bir saltanat ki; nev-ı beşere Güneş’i bir lamba ve ocak, Ay’ı bir takvîm, yıldızları bu dünyâ sarayının birer mumdârları, yeryüzünü bir halîçe, semâ ve Arz’ı iki kışla, içindeki bütün mevcûdâtı ise birer mutí‘ asker olarak halk etmiştir. Her bir mevcûd için fıtrî bir kánûn ta‘yîn etmiş, o mevcûdu o fıtrî kánûna boyun eğdirmiş, böylece Kendisine ibâdet ve itáat ettirmiştir. Elbette, bütün kâinâtı böyle tekvînî kánûnlarına itáat ettirmekle saltanat-ı ulûhiyyetini gösteren o Sultán-ı Zü’l-Celâl, insân nev‘ıni sáhibsiz, başı boş, nizámsız, intizámsız bırakmaz. Onların ef‘ál-i ihtiyâriyyelerini nizám ve intizám altına alacak teklîfî kánûnları peygamberler ve semâvî kitâblar vâsıtasıyla vaz‘ edecektir.

Hîç mümkün müdür ki; böyle muhteşem bir saltanat-ı ulûhiyyet, itáat eden mü’minleri mükâfâtsız, inkâr ve isyân eden ehl-i küfrü de cezâsız bıraksın. Hâşâ ve kellâ! Böyle muhteşem bir saltanat-ı ulûhiyyetin, elbette her şeye şâmil bir kánûnu vardır. Zîrâ, saltanat-ı ulûhiyyet, kánûnsuz olamaz ve o kánûn iktizá eder ki; o kánûna riáyet etmekle ubûdiyyetlerini izhâr edenlere mükâfât, o kánûnu tanımamak súretiyle isyân edenlere de mücâzât verilsin.

Lügat: peygamber, merhamet, muhteşem, saltanat, takaddüs, tenezzüh, elbette, sermedî, terbiye, udre(t), hikmet, hizmet, menzil, minnet, âhiret, inkâr, âhire