lerinde şâhid tutmamıştır. [316] Melekleri de, yalnız ve yalnız tasarrufâtına ve icrââtına birer nâzır ve me’mûr olarak ta‘yîn etmiş, onların ellerine te’sir vermemiştir.

İşte, makám-ı ulûhiyyeti îzáh eden,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ

âyet-i kerîmesi, böylece enfüsî ve âfâkí dâireler üzerinde tevhîd-i Zât’ın hadsiz delîllerinin vücûdunu akıl ve ilim sáhiblerine gösterir. فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ âyet-i kerîmesinde اللّٰهِ ism-i a‘zamı geçmektedir. Bu ism-i a‘zam, alem-i Zât’tır. Ya‘nî, evvelâ Cenâb-ı Hakk’ın Zât-ı Akdes’ini hátıra getirir. وَمِنْ اٰيَاتِه۪ ile başlayan âyet-i kerîmelerdeki zamîr, başta geçen اللّٰهِ kelimesine râci‘dir. Mâdem اللّٰهِ kelimesi, alem-i Zât’tır. Öyle ise, ulûhiyyet makámını îzáh eden bu âyette evvelâ tevhîd-i Zât murâddır ve Zât’ında şerîki olmadığı isbât edilmektedir. Onun için, bu âyetin îzáh ve tefsîri, tevhîd-i Zât etrâfında temerküz etmektedir.

Hem bu makám, o Zât-ı Akdes’in hîç bir şeyde şerîki olmadığını, bu álemin idâre ve terbiyesini bi’z-zât Kendisi yaptığını ifâde etmekle, O’nun nihâyetsiz ilim ve kudretini bedâheten isbât eder. Zîrâ, şerîk, yardımı; yardım da acziyyeti ifâde eder. Bu ise, âsârının şehâdetiyle, nihâyetsiz ilim ve kudret-i İlâhiyyeye taban  tabana  zıddır. [317]

Demek, ulûhiyyet hakíkati, ya‘nî Zât’ının şerîk ve muínlerinin bulunmaması, O’nun nihâyetsiz ilim ve kudretinin mevcûdiyyetini de ifâde eder. Evet, bu kadar hadsiz mevcûdâtın ihyâ ve imâtesini, idâre ve tedbîrini, iáşe ve terbiyesini, hattâ en ednâ bir arzûsunu görüp bi’z-zât yerine getiren ve elinde tutan bir Zât’ın; elbette nihâyetsiz bir ilim ve kudrete mâlik olması, aklen zarûrîdir.

Hulâsa: Şu kâinâtın Hálık’ı, enfüs ve âfâkta gözle müşâhede edilen hadsiz delâil-i tevhîdin şehâdetiyle, Zât’ında birdir, tektir, müstakildir, şerîk ve muínlere

Lügat: tasarrufât, tasarruf, temerküz, elbette, terbiye, udre(t), enfüsî, hadsiz, kelime