müvâzene-i mevcûdât, İsm-i Ferd’in cilve-i a‘zamını gösterip vahdete şehâdet eder. Hem cilve-i Ehadiyyet sırrıyla, en küçük bir zî-hayât mahlûk, kâinâtın bir misâl-i musaggarası ve küçük bir fihristesi hükmünde olduğundan; o tek zî-hayâta sáhib çıkan, bütün kâinâtı kabza-i tasarrufunda tutan Zât olabilir. Ve bir çekirdek, hılkatçe bir ağaçtan geri olmadığı; ve bir ağaç, küçük bir kâinât hükmünde olduğu; her bir zî-hayât dahi, küçük bir kâinât ve küçük bir álem hükmünde olduğundan; bu sırr-ı Ehadiyyet cilvesi, şirk ve iştirâki muhâl derecesine getiriyor.

“Bu kâinât, o sır ile; değil yalnız tecezzî kabûl etmez bir külldür; belki mâhiyyetçe, inkısâm ve iştirâki ve tecezzîsi imkânsız ve müteaddid elleri kabûl etmez bir küllî hükmüne geçtiğinden; ondaki her bir cüz’, bir cüz’î ve bir ferdî hükmünde; ve o küll dahi, bir küllî hükmünde olduğundan, hîç bir cihetle iştirâkin imkânı olmuyor. Bu İsm-i Ferd’in cilve-i a‘zamı; hakíkat-ı tevhîdi, bu sırr-ı Ehadiyyetle bedâhet derecesinde isbât ediyor.

“Evet, kâinâtın envâ‘ları biribiri içine girift olması ve kenetleşmesi ve her birinin vazífesi umûma baktığı cihetle; kâinâtı rubûbiyyet ve îcâd noktasında tecezzî kabûl etmez bir küll hükmüne getirdiği misillü; kâinâtta faáliyyet gösteren ef‘ál-i umûmiyye-i muhîta dahi, biribirinin içinde tedâhul cihetiyle, ya‘nî meselâ hayât vermek fiili içinde, aynı ânda iáşe ve terzîk fiili görünüyor. Ve o iáşe, ihyâ fiilleri içinde aynı zamânda o zî-hayâtın cesedini tanzím, techîz fiilleri müşâhede olunuyor. Ve o iáşe, ihyâ, tanzím, techîz fiilleri içinde; aynı vakitte tasvîr, terbiye ve tedbîr fiilleri nazara çarpıyor. Ve hâkezâ… Böyle muhît ve umûmî ef‘álin biribiri içine tedâhulü ve girift olması; ve ziyâdaki yedi renk gibi imtizâc belki ittihâd etmesi haysiyyetiyle ve o ef‘álin her biri mâhiyyetçe bir birlik ve vahdet içinde ekser mevcûdâta ihâtası ve şümûlü; ve vahdanî birer fiil olduğundan, her hâlde fâilinin bir tek zât olması; ve her biri umûm kâinâtı istîlâ etmesi; ve sâir ef‘ál ile muávenetdârâne birleşmesi i‘tibâriyle, kâinâtı tecezzî kabûl etmez bir küll hükmüne getirdiği gibi; zî-hayât mahlûkların her birisi, kâinâtın bir çekirdeği, bir fihristesi, bir nümûnesi hükmünde olduğundan, kâinâtı rubûbiyyet noktasında tecezzî ve inkısâmı imkân háricinde bir küllî hükmüne getirmiştir. Demek, kâinât öyle bir külldür ki; bir cüz’e Rab olmak, umûm o külle Rab olmakla olur. Ve öyle bir küllîdir ki; her bir cüz’, bir ferd hükmüne geçip, bir tek ferde rubûbiyyetini dinlettirmek, umûm o küllîyi müsahhar etmekle olabilir.” [312]

Lügat: ehadiyyet, tasarruf, terbiye, vahdanî, fihris, girift, teaddi, imkân, küllî, misil