“Mesnevî-i Nûriyye” adlı eserde ise şöyle deniliyor:

“Sen kendi vücûdunu yapmaya kádir değilsin. Ve elin onu îcâd etmekten kásırdır. Başkaları dahi o işten áciz ve kásırdırlar. İstersen tecrübe et bakalım. Şecere-i kelimât denilen bir lisânı veyâ muháberât ve ezvâk santralı olarak bir ağızı yap. Elbette yapamayacaksın. Öyle ise, Elláh’a şirk yapma! اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظ۪يمٌ ” [310]

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ

âyet-i kerîmesi, semâvât ve Arz’ın hılkatinde ve insânların dillerinin ve renklerinin ayrı ayrı oluşunda Zât-ı Zü’l-Celâl’in vücûb-i vücûd ve vahdetine dâir pek çok delâil-i âfâk ve enfüs bulunduğunu sarâhaten beyân ediyor. Tevhîdin bu âfâkí ve enfüsî delîllerini tefekküre ihtiyâc kalmadan az bir ilim ile herkesin râhatlıkla görebileceklerini ifâde ediyor.

Bu âyet-i kerîme, makám-ı Ulûhiyyet-i İlâhiyyeyi isbât ediyor. Ya‘nî, zerreden Arş’a kadar, Arş’dan zerreye kadar, insânların dillerinin ve renklerinin ayrı ayrı oluşundan tâ semâvât ve Arz’ın hılkatine kadar her şey, bu ulûhiyyet hakíkatine şehâdet ediyor. Ya‘nî, mevcûdât-ı álem, münferiden ve müctemian, lisân-ı hâl ve kálleriyle nizám-ı áleme riáyet etmekle derler ki: “Bizdeki nizám ve intizám, idâre ve terbiye, ihyâ ve imâte, itáat ve inkıyâd gösterir ki: Rabbimiz birdir. Bizde gayrın müdâhalesi yoktur. Şâyet ikinci bir irâde olsaydı, bizdeki bu nizám ve intizám olmayacaktı. Dolayısıyla, bize bağlı olan nizám-ı áleme de halel gelip álem fesâda gidecekti.”

İşte, لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَاۚ “Eğer yerde ve gökte Elláh’dan başka ilâhlar bulunsaydı, yer ve gök (bunların nizámı) kesinlikle bozulacaktı” [311] âyet-i kerîmesi, bu ulûhiyyet hakíkatinin varlığını nizám-ı álem ile isbât etmektedir. Ya‘nî, “Eğer álemde şerîk-i Bâri’ olsaydı, nizám-ı álem bozulacaktı. Mâdem yara- 

Lügat: ferid(e), tefekkür, elbette, mesnevî, tecrübe, terbiye, enfüsî, feride, rebile