âyet-i kerîmesiyle, semâvât ve içindeki mahlûkát, Arz ve içindeki mevcûdât, diller ve renkler birer eserdir. Bu eserler, hem san‘atı gösterir, hem de ni‘meti ifâde eder. San‘at ve ni‘met ise, bir Sáni‘ ve bir Mün‘ım’in vücûb-i vücûdunu ve vahdetini zarûreten iktizá eder. Evet, semâvâtın ecrâmı arasındaki denge ve muvâzene, uzaklık ve yakınlık öyle bir hikmet ile vaz‘ edilmiştir ki, akılları hayrette bırakır. Astronomi ilmi bunun şâhididir. Ecrâm-ı semâviyyenin, biri diğerinin hudûduna tecâvüz etmeden kemâl-i itáatle vazífelerini îfâ etmeleri, bir Sáni‘ın vücûduna delâlet etmez mi?  Elbette delâlet eder. Hem küre-i Arz’ın içinde bulunan dört yüz bin nev‘ mevcûdâtın kemâl-i san‘atla vücûda gelmesi, bir Sáni‘ın vücûdunu göstermez mi?  Elbette gösterir. Hem diller ve renklerin hárika san‘atiyyeti, bir Sáni-ı Hakîm’in vücûduna -ziyâ Şems’e lüzûmu derecesinde- şehâdet etmez mi?  Elbette şehâdet eder. 

Hem bütün bu âsâr üzerinde insâna bakan ve onun menfaatine arz edilen hadsiz niam-ı İlâhiyye müşâhede edilir. Bütün bu ni‘metler de bir Mün‘ım’in vücûduna delâlet etmez mi? Mâdem hakíkat budur; öyle ise álemde vücûda gelen her bir san‘at eseri, Sáni‘ınin vücûdunu isbât ettiği gibi; her bir ni‘met eseri de Mün‘ım’in vücûdunu isbât eder.

Hem Kur’ân, bu âyet-i kerîmede geçen اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ fezlekesiyle, îmân gözlüğü ile bu áleme ibretle nazar eden mü’minlere, mezkûr âsâr üzerinde hem san‘at-ı İlâhiyyeyi, hem de ni‘met-i Rabbâniyyeyi tefekkür edip san‘attan Sáni-ı Zü’l-Kemâl’i, ni‘metten de Mün‘ım-i Kerîm’i bulmalarını ihtár eder.

 

ON SEKİZİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, hadsiz kesret-i mahlûkátta tezáhür eden Vâhidiyyet içinde ukúlü boğmamak için, dâimâ o Vâhidiyyet içinde Ehadiyyet cilvesini gösteriyor. Ba‘zan de Ehadiyyet içinde Vâhidiyyeti gösterir.

İşte, Kur’ân,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ 

Lügat: vâhidiyyet, astronomi, ehadiyyet, astronom, tefekkür, elbette, fezleke, menfaat, atiyye, hadsiz, hikmet, mezkûr, dilir, vâhid