Dördüncü yüzü: Ehl-i küfür ve dalâlet, dünyânın mezkûr üç yüzünde tezáhür eden hikmet, san‘at ve fâideleri görmez. Belki onlar, “Kur’ân’da bahsedilen dünyânın dördüncü bir yüzü daha vardır ki; Kur’ân nazarında o yüz mel‘úndur. O da dünyânın, ehl-i dalâletin hevesâtına bakan yüzüdür” şeklinde tavsíf edilen hevâ-i nefse ve menfaate dayalı olan záhirî dünyâya áşıktırlar, buna göre çalışırlar. Evet, dünyânın bu yüzü, mekkârdır, dessâstır, çirkindir, geçicidir, sıkıntılıdır, zevâl ve firâka mahkûmdur. Ehl-i küfür ve dalâlet, záhirî bir saádet içinde görünürler. Dünyâ hayâtının záhiri yüzünü bilirler. [301] Hadd-i zâtında ma‘nevî, kalbî, rûhî bir cehennem içindedirler. [302] Muvakkaten sarhóşluk ve gaflet, bu hâleti unutturuyor. Bu yüzden eğlenceye, sarhóşluğa, şeş-beşe koşarlar. Fakat, bunlar, çâre değildir. Zamân, her şeyi yıprattığı gibi, elbette onları da yıpratıp bir gün şu dünyâdan tard edip kovacaktır. Âhiret áleminde ise, dünyevî azâbdan daha şiddetli olan maddî ve ma‘nevî, cismânî ve rûhânî azâba dûçâr olacaklardır. Mâdem Kahhâr-ı Zü’l-Celâl, onlara bu azâbı vereceğini vaad etmiştir. Elbette, bu vaídini yerine getirmesi, O’nun izzet ve azametinin ve celâlli esmâsının iktizásıdır.   

ON ALTINCI ÜSLÛB: Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân’ın ekser muhátabı avâm-ı nâs olduğu için, onların fehimlerine mürâat eder. Bu sebeble, tevhîd ve haşir gibi yüksek hakíkatleri isbât ederken, o hakíkatleri onların fehmine takrîb etmek için me’lûf oldukları ve herkesçe ma‘lûm olan mevcûdâtı delîl yapar. Mâdem Kur’ân-ı Hakîm, mevcûdâtı delîl yapıyor, bürhân yapıyor. Delîl, záhirî olmak, nazar-ı umûma çabuk anlaşılmak gerektir.

İşte, Kur’ân,

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْۜ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ

âyet-i kerîmesiyle, tevhîd ve haşr-i cismânînin delîllerini serd ederken, nev-ı beşerin en çok me’lûfları olan ve her zamân nazarlarına çarpan âfâkí dâirede semâvât ve Arz’ı, enfüsî dâirede ise insânların dillerinin ve renklerinin ayrı oluşunu nazara veriyor. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i 

Lügat: ehl-i dalâlet, cehennem, dünyevî, elbette, menfaat, enfüsî, hikmet, kindir, mahkûm, mekkâr, mezkûr, çirkin, şiddet, fâide