bulunanlar da, yerde bulunanlar da hamd ü senâ etmekle mükelleftirler. Zâten bütün kâinât, tekvînen lisân-ı hâl ile o Zât-ı Akdes’in vücûb-i vücûd ve vahdetini tasdîk etmekte ve O’na ibâdet etmektedir. Mahlûkát içinde en büyük bir mevkıı hâiz olan insânların bu îmân ve ubûdiyyet vazífesinden muáf tutulması düşünülebilir mi? Hayır. Aslâ ve kat‘á. Öyle ise, onlara da bir teklîf olacaktır. Binâenaleyh, ey teklîfî kánûnlarla mükellef olan insânlar! Siz de kulluk vazífenizi edâ etmekle, kâinâta kardeş olunuz. Eğer bu vazífenizi edâ ederseniz, mükâfât görürsünüz. Şâyet îmân ve ibâdetten istinkâf ederseniz, cezâ çekersiniz. Zîrâ, teklîf, mükâfât ve cezâyı iktizá eder. Mâdem bu dünyâda böyle bir mükâfât ve cezâ hakkıyla görünmüyor. Öyle ise, başka bir mahall-i mükâfât ve dâr-ı cezâ vardır.” [17]

İşte, bu âyet-i kerîmeler, böylece bu makámı ifâde eder. Mevcûd ve Vâcibü’l-Vücûd isimleriyle müsemmâ ve sıfât-ı selbiyye ile muttasıf bir Zât’ın vücûb-i vücûd ve vahdetinden bahseder ve böyle bir Zât’ın haşri getireceğinden haber verir. Zîrâ, sıfât-ı selbiyye, bâ-husús vücûd sıfatı haşri iktizá eder ve ma‘nâsı haşirsiz olmaz.

İkinci Makám-ı Álî olan Makám-ı Sıfât, gelecek âyet-i kerîmeden tereşşüh etmiştir:

يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيىِ

الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَاۜ وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ۟

“O Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûb-i vücûd ve vahdeti ve Mevcûd isminin iktizá ettiği haşir hakíkati nasıl inkâr edilebilir? Hem böyle bir Zât’a karşı başta namâz olmak üzere ubûdiyyet vazífesi nasıl terk edilebilir? Zîrâ, yedi sıfât-ı sübûtiyye ile, bâ-husús yedi sıfâtın memzûcu olan hayât sıfatı ile muttasıf olan bir Hayy-ı Lâ-yemût,  (ölüden diriyi çıkarır.) Meselâ: Nebâtâtı, ölü ve kuru olan tohum ve çekirdeklerden; insânları ve hayvânları da cansız olan nutfe ve yumurtalardan vücûda getirir. (Ve diriden ölüyü çıkarır.) Meselâ: Câmid ve cansız olan yumurtayı kuşlardan, nutfeyi de insânlardan çıkarır. Yâhúd, ma‘nen ölü olan bir kâfirin sulbünden ma‘nen diri olan bir mü’mini yaratır. Kezâ, ma‘nen diri olan bir mü’minin sulbünden de ma‘nen ölü sayılan bir kâfiri vücûda getirir.

Lügat: binâenaleyh, istinkâf, binâen, inkâr, kâfir, vâcib