hafîyi izhâr, záhirîyi ihfâ ederek gáyet güzel bir îcâz yapmış.

“Elhak: فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ’den tut, tâ, وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ’e kadar altı def‘a  وَمِنْ اٰيَاتِه۪ * وَمِنْ اٰيَاتِه۪  ile başlayan silsile-i berâhin, bir silsile-i cevâhirdir, bir silsile-i nûrdur, bir silsile-i i‘câzdır, bir silsile-i îcâz-ı i‘câzîdir. Kalb istiyor ki, şu defînelerde gizli olan elmasları göstereyim. Fakat, ne yapayım, makám kaldırmıyor. Başka vakte ta‘lîk edip, o kapıyı şimdi açmıyorum.” [294]

Mezkûr îzáhattan anlaşıldı ki, bu âyet-i kerîme, i‘câzlı bir îcâz ile pek çok delâil-i tevhîdi ve kavâid-i belâğatı ihtivâ etmiştir.

ÜÇÜNCÜ ÜSLÛB: Kur’ân’ın ádetidir ki; evvelâ kâinâttaki âsârı nazara verir. Daha sonra âsârın arkasında ef‘ál-i İlâhiyyeyi isbât eder. O ef‘álden esmâya intikál ettirir.

İşte, Kur’ân, bu âyetiyle, semâvât ve Arz, diller ve renkler birer eser olduğunu sarâhaten ifâde eder. Semâvât ve Arz eserleri üzerinde “halk” fiilini; diller ve renkler üzerinde ise “irâde” fiilini isbât eder. Yanlış anlaşılmasın, bu eserler üzerinde sâdece halk ve irâde fiilleri görülmez. Belki, bu eserler üzerinde pek çok ef‘ál-i İlâhiyye müşâhede edilir. Ancak, bu âyet-i kerîme, sarâhaten bu fiilleri nazara verdiği için, biz de bu fiilleri nazara verdik. Zîrâ, ef‘ál-i İlâhiyye biribirisiz olmaz. “Fiil, fâilsiz olmaz” káidesine binâen bu fiiller, “Hálık ve Mürîd” isimleriyle müsemmâ bir Zât-ı Gaybî’nin vücûb-i vücûd ve vahdetine intikál ettirir. 

Hem Kur’ân, bu âyet-i kerîmede geçen اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ fezlekesiyle ehl-i ilmi, bu âsâr, ef‘ál ve esmâ-i İlâhiyyenin ma‘nâları üzerinde tefekküre, tezekküre, tedebbüre ve ibret almaya sevk etmekle, onlara hadsiz bir hazîne-i ulûm ve ma‘rifet kapısını açar. 

Lügat: tedebbür, tefekkür, tezekkür, fezleke, silsile, binâen, hadsiz, mezkûr, silsil, dilir