ve telefonu ile mevcûd ve hâzır bulunur, bilir. Ve her tabakada kánûnuyla, nizámıyla, mümessiliyle görünür, görür. Ve her mertebede perde arkasında hükmüyle, ilmiyle, kuvvetiyle idâre eder, bakar. Ve her bir dâirenin başka bir merkezi, bir menzili vardır. Ahkâmları biribirinden ayrıdır. Tabakátları biribirinden başkadır. İşte böyle bir sultán, istediği bir zâtı, bütün o dâirelerinde gezdirip, her dâireye mahsús saltanat-ı şâhânesini ve evâmir-i hâkimânesini gösterip, dâireden dâireye, tabakadan tabakaya gezdirip, tâ huzúruna getirir. Sonra bütün o dâirelere taalluk eden ba‘zı evâmir-i umûmiyye-i külliyyeyi ona tevdi‘ eder, gönderir.

“İşte bu misâl gibi; Ezel ve Ebed Sultánı olan Rabbü’l-Álemîn için, rubûbiyyetinin mertebelerinde ayrı ayrı, fakat biribirine bakar şe’n ve nâmları vardır. Ve ulûhiyyetinin dâirelerinde başka başka, fakat biribiri içinde görünür isim ve alâmetleri vardır. Ve haşmetli icrââtında ayrı ayrı, fakat biribirine benzer tecellî ve cilveleri vardır. Ve kudretinin tasarrufâtında başka başka, fakat biribirini ihsâs eder unvânları vardır. Ve sıfatlarının tecelliyyâtında başka başka, fakat biribirini gösterir mukaddes zuhûrâtı vardır. Ve ef‘álinin cilvelerinde çeşit çeşit, fakat biribirini ikmâl eder tasarrufâtı vardır. Ve rengârenk san‘atında ve masnûátında çeşit çeşit, fakat biribirini temâşâ eder haşmetli rubûbiyyeti vardır.

“İşte şu sırr-ı azíme binâen kâinâtı hayret-fezá acîb bir tertîb ile tanzím etmiş. En küçük tabakát-ı mahlûkáttan olan zerrâttan tâ semâvâta ve semâvâtın birinci tabakasından tâ Arş-ı A‘zama kadar biribiri üstünde teşkîlât var. Her bir semâ, bir ayrı álemin damı ve rubûbiyyet için bir arş ve tasarrufât-ı İlâhiyye için bir merkez hükmündedir. O dâirelerde ve o tabakátta çendân Ehadiyyet i‘tibâriyle bütün esmâ bulunabilir. Bütün unvânlarla tecellî eder. Fakat, nasıl ki, adliyyede hâkim-i ádil unvânı asıldır, hâkimdir; sâir unvânlar orada onun emrine bakar, ona tâbi‘dir. Öyle de, her bir tabakát-ı mahlûkátta, her bir semâda bir isim, bir unvân-ı İlâhî hâkimdir; sâir unvânlar da onun zımnındadır.” [15]

“Makám” ta‘bîri ile alâkalı mezkûr îzáhattan sonra; evvelâ tevhîd ve haşir rükünlerini isbât eden bu “Dokuz Álî Makám”ın hangi makámlar olduğunu zikredeceğiz:

Birinci Makám-ı Álî: “Makám-ı Mevcûdiyyet-i İlâhiyye”dir.

İkinci Makám-ı Álî: “Makám-ı Sıfât”tır.

Üçüncü Makám-ı Álî: “Makám-ı Ekser-i Esmâ”dır.

Lügat: tasarrufât, ehadiyyet, haşmetli, mukaddes, saltanat, tasarruf, mertebe, taalluk, udre(t), alâmet, binâen, birinc, gönder, haşmet, menzil, mezkûr