böylece şirkin bütün envâını reddetmekle nev-ı beşere ulûhiyyetini ihsâs eden bir Zât’ın vücûb-i vücûd ve vahdetine ve bunun netîcesi olarak haşri getireceğine delâlet ve şehâdet eden (âyetlerindendir. Muhakkak ki, bunda) semâvât ve Arz’ın hılkatinde ve dillerinizin ve renklerinizin ayrı ayrı olmasında (ilim sáhibleri için alınacak dersler ve ibretler vardır.) Âfâkí ve enfüsî dâirelere nazar-ı ibretle bakan ilim sáhibi her insân, semâvât ve Arz’ı yoktan var eden ve her şeyin idâre ve tedbîrini bi’z-zât elinde tutan, hîç bir sebebe te’sîr vermeyen ve en cüz’î işlerde dahi esbâbın müdâhalesini reddeden ve bununla azamet-i ulûhiyyetini nev-ı  beşere ta‘lîm eden bir Zât’ın vücûb-i vücüd ve vahdetini ikrâr eder. Kâinâtta tekvînî olarak ulûhiyyet sıfatını izhâr eden bir Zât’ın, nev-ı beşeri teklîfsiz bırakmayacağına i‘tikád eder. Mâdem ulûhiyyet sıfatı teklîfi iktizá eder. Elbette teklîf dahi haşri iktizá eder. Mülk ve saltanatında şiddetli bir súrette şirki reddeden ve bununla nihâyetsiz kudretini ihsâs ettiren bir Zât, elbette haşri getirmeye ve kendisine şirk koşanları cezâlandırmaya muktedirdir.” [276]

ÂYET-İ KERÎMENİN MÂKABLİYLE (ÖNCEKİ

ÂYET-İ KERÎMELERLE) OLAN MÜNÂSEBETİ

Cenâb-ı Hak, bundan önceki âyet-i kerîmelerde tevhîd ve haşr-i cismânîyi isbât sadedinde enfüsî delîlleri beyân buyurdu. Bu âyet-i kerîmede ise âfâkí delîlleri serd etmektedir. Âfâkí delîllerin en âşikâr olanı da, semâvât ve Arz’ın yaratılmasıdır.

ÂYET-İ KERÎMEDE GEÇEN BA‘ZI KELİMELERİN

 LÜGAVÎ MA‘NÂLARI VE TAHLÎLLERİ

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ cümlesi ifâde eder ki; Cenâb-ı Hakk’ın vücûb-i vücûd ve vahdetinin ve bunun netîcesi olan haşr-i cismânînin birinci delîli, semâvât ve Arz’ın halkıdır. Evet, öldükten sora dirilmenin, cezâ ve mükâfât görmenin bir delîli de, semâvât ve Arz’ın halk edilmesidir. Zîrâ, semâvât ve Arz’ın hîç yoktan maddesiz olarak yaratılması, iádenin ne kadar kolay olacağına bir delîldir. Ya‘nî, semâvât ve Arz’ı hîç yoktan ve maddesiz olarak

Lügat: muktedir, saltanat, elbette, muhakka, udre(t), birinc, enfüsî, şiddet