için, “İşte bu Dokuzuncu Şuá‘; mezkûr âyâtıyla işâret edilen dokuz álî makám ve bir ehemmiyyetli mukaddimeden ıbârettir” cümlesinde, “makám” ta‘bîrini kullanmıştır. Bu ta‘bîri, “Yirmi Dördüncü Söz” adlı eserinde şöyle îzáh etmiştir:

“Nasıl ki, bir sultánın kendi hükûmetinin dâirelerinde ayrı ayrı unvânları ve raıyyetinin tabakalarında başka başka nâm ve vasıfları ve saltanatının mertebelerinde çeşit çeşit isim ve alâmetleri vardır. Meselâ: Adliyye dâiresinde “hâkim-i ádil” ve mülkiyyede “sultán” ve askeriyyede “kumandân-ı a‘zam” ve ilmiyyede “halîfe”... Daha buna kıyâsen sâir isim ve unvânlarını bilsen anlarsın ki; bir tek pâdişâh,

saltanatının dâirelerinde ve tabaka-i hükûmet mertebelerinde bin isim ve unvâna sáhib olabilir. Gûyâ, o hâkim, her bir dâirede şahsiyyet-i ma‘neviyye haysiyyetiyle ve telefonuyla mevcûd ve hâzırdır; bulunur ve bilir. Ve her tabakada kánûnuyla, nizámıyla, mümessiliyle meşhûd ve nâzırdır, görünür, görür. Ve her bir mertebede perde arkasında, hükmüyle, ilmiyle, kuvvetiyle mutasarrıf ve basírdir; idâre eder, bakar.”

Nasıl ki; bir memleketin pâdişâhı vardır. O pâdişâhın ayrı ayrı isim ve unvânları mevcûddur. Bu ayrı ayrı isim ve unvânlar, o devletin ayrı ayrı devâirini iktizá eder. Meselâ; kumandân-ı a‘zam ismi, askeriyye dâiresini; halîfe ismi, ilmiyye dâiresini; sultán ismi, mülkiyye dâiresini; hâkim-i ádil ismi, adliyye dâiresini iktizá eder. O pâdişâh, her bir dâirede ayrı ayrı unvânla tasarruf eder ve raıyyeti de onu o ayrı ayrı isim ve unvânlarla tanır. Meselâ; adliyyede hâkim-i ádil ismiyle tasarruf eder. Adliyye dâiresi onu, hâkim-i ádil olarak bilir. Mülkiyyede sultán unvânıyla tasarruf eder. Mülkiyye dâiresi onu, sultán olarak tanır. Askeriyyede kumandân-ı a‘zam nâmıyla tasarruf eder. Askeriyye dâiresi onu, kumandân-ı a‘zam olarak bilir. İlmiyyede halîfe ismiyle tasarruf eder. İlmiyye dâiresi onu, halîfe olarak tanır. İktisád ve ekonomi dâiresi, onu hakîm (hikmet sáhibi) nâmıyla bilir. Emr-i bi’l-ma‘rûf ve nehy-i ani’l-münker dâiresi, onu âmir-i bi’l-ma‘rûf ve nâhî-yi ani’l-münker ismiyle tanır. Ve hâkezâ, sâir isim ve unvânlar, bu misâllere kıyâs edilsin.

Demek, her bir dâire, bir ismin makámı, ya‘nî tasarruf yeridir ve her bir dâire, onu o isimle tanır. O pâdişâh, her bir dâirede hangi isimle biliniyorsa, o dâirenin makámına ma‘nen o isimle oturmuştur. Meselâ; halîfelik makámında halîfe ismiyle bütün dâire-i ilmiyyeyi idâre eder. Kumandânlık sıfatıyla bütün dâire-i askeriyyeyi idâre eder. Sanki, her bir dâire, onu o makámda görür.

“Öyle de: Ezel Ebed Sultánı olan Rabbü’l-Álemîn için, rubûbiyyetinin mertebelerinde ayrı ayrı, fakat biribirine bakar şe’n ve nâmları; ve ulûhiyyetinin

Lügat: mukaddime, memleket, mukaddim, saltanat, tasarruf, ekonomi, hükûmet, mertebe, alâmet, hikmet, keriyy, mezkûr, âdiş