‘Sana bir milyon sene ömür ile saltanat-ı dünyâ verilecek, fakat âhirde mutlaka hîç olacaksın.’ Tevehhüm aldatmamak, nefis karışmamak şartıyla, ‘oh’ yerine ‘âh’ diyecek ve teessüf edecek. Demek, en büyük fânî, en küçük bir âlet ve cihâzât-ı insâniyyeyi doyuramıyor. İşte, bu isti‘dâddandır ki, insânın ebede uzanmış emelleri ve kâinâtı ihâta etmiş efkârları ve ebedî saádetlerinin envâına yayılmış arzûları gösterir ki; bu insân ebed için halk edilmiş ve ebede gidecektir. Bu dünyâ ona bir misâfirhánedir ve âhiretine bir intizár salonudur.” [225]

Demek, bir milyon sene ömür ile berâber dünyâ saltanatı, en ufak bir hiss-i insânîyi tatmîn etmiyor. Bundan ne anlaşılır? Şu insânın cihâzâtı, bu dünyâya göre verilmemiştir. Hepsi, “Ebed, ebed, ebed!” deyip ebediyyeti istemekle, başka bir áleme namzed olduğunu gösterir. Meselâ; bütün dünyânın lezîz ni‘metlerini dilinin önüne koy, hangisini tadsa onda bir kusúr bulur, daha güzelini ister. Arzû ve isteği bitmiyor. En a‘lâ baklavayı yese, kebâbı ister. Kebâbı yese, daha başka bir yemeği arzûlar. Doymak bilmiyor, hîç birisine râzı olmuyor. Hem meselâ; bu göz, güzelliği seyretmek husúsunda tatmîn olmamıştır. Ve hâkezâ, bu maddî ve ma‘nevî cihâzlar, ancak ebedî bir álemde tatmîn olur.

İnsânın cihâzâtları içinde en zayıf olan hayâle, sonu hîç olan milyon sene ömür “Eyvâh!” dedirtirse, hayâlle kıyâslanamayacak derecede yüksek olan diğer cihâzlar, zevâl ve fenâdan nasıl feryâd edeceği düşünülsün. Çünkü, ni‘metlerin sonu eğer ebediyyen zevâl olsa, insândaki bütün cihâzât feryâd edip bâkí ni‘metleri isteyecektir. Demek, insân ebed için yaratılmış, ebede namzeddir ve ebedî bir Cennet’te ancak bütün hissiyyât ve cihâzâtı hakkıyla tatmîn olacaktır.

Bu fânî dünyâda en zayıf cihâz olan hayâli tatmîn etmek mümkin değilse, acabâ diğer cihâzât ve letáif nasıl tatmîn olur? Düşünülsün. Meselâ; havâss-ı insâniyyeden olan gözü düşün, göz ne kadar antika bir san‘at-ı İlâhiyyedir. Bir ânda Neptün’e kadar çıkabilir. Bu, insânın gücünün háricînde olan bir fiildir. Elbette, bu hárika eser-i san‘atı insânın sîmâsında yerleştiren bir Sáni-ı Basír vardır. Şimdi sor: Ey göz! “Dünyâda gördüğün en güzel şeyi bana anlat.” Gördüğü en güzel şeyi anlatsa bile sonunda şöyle diyecektir: “Ben daha güzelini arıyorum.” En güzel bir saraya koy, onda bir kusúr ve eksiklik görür, “Bundan daha güzelini istiyorum” der. Demek, hîç bir insânın gözü, güzel olan şeyleri seyretmekte 

Lügat: ebediyyen, saltanat, tevehhüm, elbette, teessüf, antika, ediyye, havâss, âhiret, âhire