gösterip, rubûbiyyet-i Sübhâniyyeyi fiilen ve kálen kâinâtta i‘lân ettirmek, meleklerine tercîh edip hılâfet rütbesini verdiği hâlde; ona bütün bu vazífelerinin gáyesi ve netîcesi ve semeresi olan saádet-i ebediyyeyi vermesin? Onu bütün mahlûkátının en bedbaht, en bî-çâre, en musíbetzede, en dertmend, en zelîl bir derekeye atıp; en mübârek, nûrânî ve âlet-i tes‘íd bir hediyye-i hikmeti olan aklı o bî-çâreye en meş’ûm ve zulmânî bir âlet-i ta‘zîb yapıp, hikmet-i mutlakasına büs bütün zıd ve merhamet-i mutlakasına külliyyen münâfî bir merhametsizlik etsin? Hâşâ ve kellâ!” [223]

İnsânın maddî ve ma‘nevî cihâzâtına bakıldığında, onun, ebedî bir álem için yaratılmış olduğu görülür. Hayvânın cihâzâtına bakıldığı zamân, insâna nisbeten o cihâzâtın çok daha düşük bir kábiliyyette yaratılmış olduğu tebârüz eder. Dünyâ maíşetini tedârik etme cihetinde ve hayâttan lezzet alma noktasında hayvândan daha aşağı bir derecede bulunan bir insânın, bu dünyâ için yaratılmamış olduğu, insân ile hayvân arasındaki yaratılış farkından anlaşılır. Demek, ekser esmânın tecellîsine mazhar olan insân, kendini ve álemi okuyup, ebedî bir álemin sultánı olmak için bu dünyâya gönderilmiştir.

İnsânın bu dünyâdaki vazífesi, sâdece dünyâ için çabalamak değil, belki ebedî bir saádeti kazanmak için îmân, ibâdet ve takvâ dâiresinde bulunmaktır. İlmî, amelî ve edebî sâhalarda ahkâm-ı İlâhiyyeyi hâkim kılmaktır. “Álem ve insân nedir, nereden gelmiş, nereye gidiyor?” tılsım-ı muğlâkını açmaktır. Künûz-i mahfiyye olan esmâ ve sıfât-ı İlâhiyyeyi hem kendinde, hem de álemde keşfetmektir. Zîrâ, dünyâ hayâtı cihetiyle insân, bir serçe kuşuna yetişemez. Evet, bir serçe, yirmi gün içinde bütün şerâit-i hayâtiyyesini öğrenirken, insân yirmi senede zor öğrenir. Dokuz ay ana rahminde kalır. İki senede ancak ayağa kalkar. Yedi yaşında hadd-i temyîze ulaşır. On beş yaşında ise hadd-i bülûğa erip kâr ve zararını ancak fark edebilir. Kırk yaşında kemâline erer. Eğer insânın bu dünyâya gönderiliş gáyesi, sâdece dünyâ hayâtı için olsaydı, kábiliyyet cihetiyle serçe gibi yaratılırdı. Demek, bu yüksek kábiliyyetler, sâdece dünyâ için değil; belki ebedî bir saádetin te’mîni için verilmiştir. Aksi takdîrde, yüksek bir kábiliyyette yaratılan cihâzât-ı insâniyye abes olur. Husúsan akl-ı insânî, bir ıkáb ve azâb âleti olur.

Evet, insâna verilen akıl, kalb, rûh, sır, hafî, ahfâ, hayâl gibi âlât ve cihâzât, sâdece dünyâ hayâtı için değil, ebedî bir saádeti kazanmak için verilmiştir. O

Lügat: merhamet, nisbeten, semer(e), bedbaht, ediyye, fiilen, gönder, hediyy, hikmet, nisbet