pek çok râbıtalarını ve hakíkatlarını bütün bütün isrâf etmek öyle bir haksızlıktır ve imkân háricînde ve zálimâne bir çirkinliktir ki; Hak ve Hafîz ve Hakîm ve Cemîl ve Rahîm isimlerine şehâdet eden bütün mevcûdât onu reddeder. ‘Yüz derece muhâl ve bin vecihle mümteni‘dir’ derler. İşte, biz Hálık’ımızdan haşre dâir sorduğumuz suâle, ‘Hak, Hafîz, Hakîm, Cemîl, Rahîm’ isimleri cevâb verip derler: ‘Biz, hak ve hakíkat olduğumuz gibi ve hem bize şehâdet eden mevcûdâtın tahakkuku misillü, haşir  haktır  ve  muhakkaktır.’ ” [210]

Cenâb-ı Hak, insânı álemin merkezi hâlinde yaratmış. Güneş’i, Ay’ı, yıldızları insâna müsahhar etmiş. Mevcûdât-ı álemin hepsi çalışıp insâna hizmet eder. İnsân, bütün mevcûdâtın lisân-ı hâl ile yaptıkları tesbîhâtı ve vazífe súretindeki ibâdetleri görüp dergâh-ı İlâhiyyeye takdîm  edebilecek en ehemmiyyetli bir abddir.

İnsân, ahsen-i takvîmde yaratılmıştır. [211] İnsânın ahsen-i takvîm súretinde yaratılması ise üç cihetten kaynaklanmaktadır:

Birinci Cihet: İnsân, maddeten şu kâinâtın küçük bir fihristesi ve hulâsası hükmündedir. Álemde ne varsa, küçük bir nümûnesi insânda vardır. Meselâ; álemde Arş var, insânda kalb var. Álemde Kürsî var, insânda akıl var. Álemde melek var, insânda letáif var. Álemde Şeytán var, insânda nefis var. Álemde dağlar var, insânda eğri büğrü hudûdlar var. Álemde orman var, insânda saç var. Álemde nehirler ve sular var, insânda damarlar ve kan var. Álemde dört unsur var, nümûnesi insânda var. Kısaca, álemde ne varsa, bir nümûnesi insânda mevcûddur. İnsân, şu Álem-i İmkân’ın bir hulâsası ve bir fihristesidir. İnsân açılsa álem olur. Álem küçülmüş insân olmuştur. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan “Risâle-i Nûr” eserlerinde, insânın bu kâinâta nasıl bir fihriste ve hulâsa olduğu şöyle îzáh edilmektedir:

“İnsân küçük bir álem olduğu gibi, álem dahi büyük bir insândır. Bu küçük insân, o büyük insânın bir fihristesi ve hulâsasıdır. İnsânda bulunan nümûnelerin büyük asılları, insân-ı ekberde bi’z-zarûre bulunacaktır. Meselâ: Nasıl ki, insânda kuvve-i hâfızanın vücûdu, álemde Levh-i Mahfûz’un vücûduna kat‘í delîldir. Öyle de, insânda kalbin bir köşesinde lümme-i Şeytániyye denilen bir âlet-i vesvese ve kuvve-i vâhimenin telkínâtıyla konuşan bir Şeytánî lisân ve ifsâd edilen kuvve-i vâ- 

Lügat: kuvve-i vâhime, maddeten, tahakkuk, muhakka, vesvese, birinc, dergâh, fihris, hizmet, çirkin, imkân, misil