çıkamaz ve onun maddelerini kâinâttan belli bir ölçü ile toplayıp vücûdunu binâ edemez. Demek, insân kimin eseri ise, kâinât da O’nun eseridir.

ON BİRİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân-ı Hakîm, i‘câzkâr beyânâtıyla Sáni-ı Zü’l-celâl’in ef‘ál ve eserlerini nazara karşı serer, bast eder. Sonra o âsâr ve ef‘álinde haşir ve tevhîd gibi bir makásıd-ı asliyye-i Kur’âniyyeyi isbât eder.

İşte, Kur’an, وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَٓا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ    âyet-i kerîmesiyle insânın câmid bir topraktan hüsn-i hilkatiyle tevhîdi isbât eder. Böyle hüsn-i san‘atta yaratılan bir mahlûkun ölüm ile i‘dâm edilmesi hikmet-i İlâhiyyeye zıddır. Cenâb-ı Hak böyle bir abesiyyetten münezzehtir. Demek, haşir ve neşir haktır. Kur’ân’ın ma‘nevî tefsîri olan Risâle-i Nûr’un “Onuncu Söz Haşir Risâlesi” adlı eserde bu hakíkat veciz bir súrette şöyle ifâde edilmiştir:

“İnsânın ahsen-i takvîmdeki hüsn-i masnúiyyeti, Sáni'ı gösterdiği gibi; o ahsen-i takvîmdeki kábiliyyet-i câmiasıyla kısa bir zamânda zevâl bulması, haşri gösterir.”

Hem تَنْتَشِرُونَ cümlesi ifâde eder ki; insânı dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkarıp yeryüzünde neşreden kim ise, haşir sabâhında yine onu dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkarıp haşir meydânında neşreden de aynı Zât’tır.

ON İKİNCİ ÜSLÛB: Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân’ın bir üslûbu da şudur ki; irsâl-i rusül ve inzâl-i kütüb (peygamberlerin gönderilmesi ve kitâbların indirilmesi) rükünlerini, tevhîd ve haşri isbât üslûbu içinde ders verir. Ya‘nî, sarâhaten tevhîd ve haşri isbât ederken, aynı âyetlerle tebeí olarak irsâl-i rusül ve inzâl-i kütüb rükünlerini de isbât eder.

İşte, Kur’ân, وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَٓا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ âyet-i kerîmesiyle, nev-ı beşerin topraktan yaratıldığını nazara vermekle, Cenâb-ı Hakk’ın vücûb-i vücûd ve vahdetini isbât eder. Hem insânı binlerce âlât ve cihâzâtla techîz etmek ve álemi ona müsahhar etmek, elbette bir teklîfi iktizá eder. Aksi takdîrde, ona bu âlât ve cihâzâtın verilmesi ve álemin ona müsahhar kılınması abes olacaktır. O hâlde, bu teklîf bir muhâsebeyi, o muhâsebe ise bir mahall-i mükâfât ve mücâzâtı iktizá eder. 

Lügat: peygamber, elbette, udre(t), gönder, hikmet, hilkat